Marta Abba: Luigi Pirandello’s muse and unfulfilled love

Κυριακή, 30 Αυγούστου, 2015

Marta Abba

In February 1925, the 58-year-old world-famous playwright Luigi Pirandello met Marta Abba, an unknown actress half his age, and fell in love with her.

She was to become, until his death in December 1936, not only his confidante but also his inspiring muse and artistic collaborator.

Pirandello’s love for the young actress was neither a literary infatuation nor a form of fatherly affection, but rather an unfulfilled, desperate passion that secretly consumed him during the last decade of his life.

Benito Ortolani, Editor and translator of the letters, Princeton University Press 1994.

Luigi Pirandello in 1932

Pirandello more than any other playwright has been responsible for a revolution in men’s attitude to the world that is comparable to the revolution caused by Einstein’s discovery of the concept of relativity in physics: Pirandello has transformed our attitude to human personality and the whole concept of reality in human relations by showing that the personality- the character in stage terms – is not a fixed entity but an infinitely fluid, blurred and relative concept.

Martin Esslin, Reflections

Abba (second from left) and Pirandello (third from left) at the Grand Hotel de Bains, in Lido di Venezia in 1928


Luigi Pirandello is one of my favorite playwrights.

Some time ago I wrote an article on Mattia Pascal, an absolutely brilliant novel written by Pirandello.

Today I want to share another dimension of the man’s personality, not necessarily and directly reflected in his plays. His love for Marta Abba. This love should, of course, be taken into context. Pirandello was a complicated man, and his life reflected this more than enough. Many dimensions of this complexity have been reflected in his relationship with Marta Abba, and even shaped it.

Marta Abba

Pirandello met Abba in Rome, in February 1925. She was 24, he was 58. He was a Sicilian gentleman, married with children, who at the time were older than Marta. His wife was seriously ill, and about to be confined to an asylum for the mentally ill.She was a young actress, embarking n her career. During the eleven years of their «relationship», they spent relatively little time together. They both had busy lives, Abba with her acting and Pirandello with his travels around Europe and the American Continent.

The letters Pirandello wrote to Marta are the material I will use to present their relationship. As the editor and translator, Benito Ortolani, notes they had agreed to live in a «nonintimate intimacy».

Abba (right) and her sister Cele on the terrace of the Grand Hotel de Bains in Lido di Venezia in 1928

The Letters

All the quotes that follow come from the Princeton University Press 1994 edition of the letters.

The period covered by the published letters is from 1925, when Pirandello met Abba in Rome, to 1936, when he died. Only Pirandello;s letters to Marta have been published. Abba did not approve of the publication of the letters she wrote to the «Maestro».

Dear Marta,

….But what shall I do with the money? For that matter, what should I do with my life, if I don’t have anybody to whom I can give it? To me, life is of no use. I don’t ask for any more beyond the time I need to finish the works that are left for me to write; because I feel it as an imperative obligation of my conscience, that I must write them. Without this, who knows where I would be by now –  since that horrible night spent in Como….

Luigi Pirandello

The letter was written on the 20th August 1926.The reference to the ‘horrible night in Como’ is very important. Although there is no proof of the exact date, it was a night back in October 1925. We do not have any explicit description of what happened. Only in one of Pirandello’s plays, a young woman (presumably Marta) addresses an old poet (presumably Pirandello) and throws in his face the memory of a traumatic event between them. She had offered herself to him, but he declined, offering a rational explanation.

Pirandello's typewritter in his studioi in via Antonio Bosio, 15 – Rome.

Pirandello’s typewriter in his studio in via Antonio Bosio, 15 – Rome.

My Marta,

…. You say that I «do not believe in anybody». That really is a reproach. What do you mean I don’t believe? If I did not believe, what would I be living for, so far away and living alone? I can still hold out in this life only because I believe. And your advice to stay in Rome «among people who still love me» sounded to me like a mockery! Should I concentrate on the complications of your advice, perhaps then would I recognize the terrible folly of feeling as I do and of living the way I do … or not living!….

Your disappointed Maestro

This letter was written on the 8th January 1931. Pirandello was in Paris, France, and Abba in Turin, Italy. Marta had written to Pirandello, suggesting that he moves to Rome to be with his family. His children loved him, but could not quite comprehend his infatuation with Abba, while their mother was confined in a asylum for the mentally ill. Two years later, Pirandello followed Marta’s «advice» and moved to live in Rome, where he died.


Pirandelloreads «Trovarsi» to Marta Abba, Lido di Camaiore, August 1932 (2)

My Marta,

I am writing in bed, where I have been lying since I arrived. Right on the morning of my arrival, when we were already docked in the harbor of Naples… – suddenly I felt sick: a burning pain in the chest, which took away my breath and made my legs feel weak. … You did the right thing, my Marta, in not coming to Naples…. But now I have an immense desire to see you again.If I were not in this condition, I would fly to Salsomaggiore, but I cannot…. I must stop writing, because I am too weak. I will write as soon as I can to tell you the many things that I have to communicate to you…..

Your Maestro

The letter was written on the 14th October 1935, one day after Pirandello suffered a heart attack on the day of his arrival in Naples.

Portraits of Marta Abba in Pirandello's studio, via Bosio 15, Roma

Portraits of Marta Abba in Pirandello’s studio, via Bosio 15, Roma (2)

My Marta, 

…. I know that you are still in Italy. I know that in a few days, on the evening of Tuesday of next week, I will see you again in Milan; that still keeps me going. But what will happen to me on the evening of May 23rd when you leave for London? And what will happen to me in August, when you leave even Europe and depart for America?I fell as if I am slowly sinking, as if the ground is becoming soft under my feet; I do not know what to hold on to; I have no more support….

Your Maestro

This letter was written on the 16th May 1936. Pirandello was in Rome, and Abba in Milan. In May 1936 Abba signed a contract to perform in New York’s Broadway.In preparation for her New York appearances, she went to London, England.

Pirandello directs Marta Abba and Lamberto Picasso in

Pirandello directs Marta Abba and Lamberto Picasso in «La nuova colonia», 1928. (2)

My Marta

…This letter is already long, and it is time that I send it to the post office. But when will it reach you? If I think about the distance, I at once feel that I am sliding into a horrible loneliness, like into an abyss of despair. But you should not think about that! I embrace you tightly, tightly, with all, all my heart.

Your Maestro

This letter was written on the 4th December 1936, six days before Pirandello died of pneumonia. He was in Rome, and Abba was in New York City. She announced Pirandello’s death on stage at Plymouth Theater.

Cele, Marta and Pirandello on the balcony of the Grand Hotel de Bains in Lido di Venezia in 1928

Marta Abba, a leading Italian stage performer of the 1920’s and 30’s and the lifetime companion of the playwright Luigi Pirandello, died after suffering a stroke on her 88th birthday Friday in a Milan nursing home, her family announced today.

The New York Times, 26 June 1988


  1. Pirandello’s Love Letters to Marta Abba, Edited and translated by Benito Ortolani. Princeton University Press, Princeton New Jersey, 1994.
  2. A Marta Abba per non morire”: il ricordo di lei

Anglo-Saxons in Byzantium – a snippet of history (2)

Παρασκευή, 28 Αυγούστου, 2015

Today I continue the snippets of history ‘series’,with the presence of Anglo-Saxons in Byzantium.

This is related to the Varangian Guard, and the ‘Swedes going South’, a previous post.

‘The formal date for the introduction of the Varangian Guard to the Byzantine military establishment is widely considered to be the year 988 . In that year, the Emperor Basil II was faced with the one of the most challenging tasks of his reign which was the suppression of a rebellion led by two of the most powerful families of Asia Minor, the Phokades and the Skleroi . With the rebel armies marching against him and in a desperate need for troops he turned to Prince Vladimir of Kiev, who agreed to send him 6,000 elite troops in exchange for the hand of a πορφυρογέννητη princess, Basil’s sister Anna.'(3, p.128)

Vasiliev Alexander Alexandrovich

Vasiliev Alexander Alexandrovich

Inevitably, behind every snippet there is a book. In today’s snippet it is the «History of the Byzantine Empire», written by the Russian historian Alexander Vasiliev.

Until the middle of the 11th century the Varangian Guard comprised almost exclusively Swedes and Scandinavians. This started changing after the conquest of England by the Normans under William the Conqueror in 1066.Many Anglo-Saxons, in despair, abandoned their fatherland. In the eighties of the eleventh century, at the beginning of the rule of Alexius Comnenus, as the English historian Freeman emphasized in his very well known work on the conquest of England by the Normans, some convincing indications of the Anglo-Saxon emigration into the Greek Empire were already evident.

The Anglo-Norman monk Orderic Vitalis, a western chronicler of the first half of the twelfth century wrote (5):

«And so the English groaned aloud for their lost liberty and plotted ceaselessly to find some way of shaking off a yoke that was so intolerable and unaccustomed. Some sent to Swegn, King of Denmark, and urged him to lay claim to the kingdom of England which his ancestors Swegn and Cnut had won by the sword. Others fled into voluntary exile so they might either find in banishment freedom from the Normans or secure foreign help and come back to fight a war of vengeance. Some of them who were still in the flower of youth travelled into remote lands and bravely offered their arms to Alexius, Emperor of Constantinople, a man of great wisdom and nobility.»

Alexius I Comnenus, Emperor of Byzantium (1081 - 1118)

Alexius I Comnenus, Emperor of Byzantium (1081 – 1118)

This was the beginning of the «Varangian-English» bodyguard which, in the history of Byzantium of the twelfth century, played an important part.

It is quite interesting that the young warriors went all the way from England to Constantinople, instead of settling of much nearer destinations like Denmark, or elsewhere in Western Europe. But the emigration has been confirmed by the Chronicon Laudunense, a 13th century world chronicle, written in Laon, France. It must have been common knowledge that the Byzantine army was in need of mercenaries.The English mercenaries were called «Εγκλινοβάραγγοι», which is a combination of the words «English» and ‘Varangian». (4)

Byzantine Coins  - Period of Alexius I Comnenus

Byzantine Coins – Period of Alexius I Comnenus

Alexius I Comnenus, also spelled Alexios I Komnenos, was crowned on April 4, 1081. After more than 50 years of ineffective or short-lived rulers, Alexius, in the words of Anna Comnena, his daughter and biographer, found the empire “at its last gasp,” but his military ability and diplomatic gifts enabled him to retrieve the situation. He drove back the south Italian Normans, headed by Robert Guiscard, who were invading western Greece (1081–82). This victory was achieved with the help of the «English-Varangian» Guard and with Venetian naval help, bought at the cost of granting Venice extensive trading privileges in the Byzantine Empire.(6)


1  Alexander Vasiliev, History of the Byzantine Empire, 324–1453, p.484.

2  Georgios Theotokis, The Norman Campaigns in the Balkans, 1081-1108, pp. 85-86.

3  Georgios Theotokis, Rus, Varangian and Frankish Mercenaries in the Service of the Byzantine Emperors (9th-11th C.), BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 22 (2012) 125-156.

4. Krijna Nelly Ciggaar, Western Travellers to Constantinople: The West and Byzantium, 962-1204, p.140.

5. Seeking Revenge – The English Varangian Guard at the Battle of Dyrrhachium in 1081

6. Alexius I Comnenus, Britannica

The Swedes going South – a snippet of history

Σάββατο, 22 Αυγούστου, 2015

These days I am reading Henri Pirenne’s book «A History of Europe», which I find the most readable history of the period from the invasions to the 16th century.

Henry Pirenne

Henry Pirenne

In it I found some facts about the movement of Swedes to the South, which I would like to share.

All the material I use comes from pages 59 and 60 of the book (Taylor and Francis, 2010). I have also used material from a relevant (‘Varangians’) Wikipedia article.

«Varangian routes». Licensed under CC BY-SA 3.0 via Commons –

Apparently the Swedes were the only Scandinavians who were tempted to discover Byzantium and the Caliphate. This was largely due to the trade between the two regions.

The map shows three routes, one is red and connects Scandinavia to the Caliphate through the Caspian Sea, and the other two are purple and connect Byzantium through the Black Sea. These were the lands of the sun and fortune for the Swedish adventurers.

The Slavs called these strangers by the name of ‘Rus’, which the Finns had given them.

In the 9th century, they settled along the Dnieper and Rurik, their leader founded Novgorod. In 892 Olaf, Rurik’s successor, established himself in Kiev. We may call this the birth of a ‘Russian» -that is Swedish – state in the basin of the Dnieper.

The settlers maintained their tongue and customs for a period. However, by the 11th century, they were absorbed by the population they governed and exploited.

These newcomers were known, in Russian, by an old Swedish word meaning ‘foreigners’ (vaering).

Hence the ‘Varangians’, βάραγγοι’, of the Constantinople guard, which was composed at first mainly of Scandinavians. But this did not happen until 988. Earlier there had been a series of attacks of the Varangians against Constantinople.

Varangian Guard

Varangian Guard

The Varangians launched their first attack against Constantinople in 860. After many attacks over more than 100 years, they settled their differences with Byzantium by making trade agreements. They were Christianized in the second half of the 10th century, and this sealed their good relations with Byzantium and Emperor Basil II, who mistrusting his own troops, set up the Varangian Guard as the elite corps to protect the Emperor and his family. The Guard included mainly Scandinavians until the 11th century.

More than 200,000 Byzantine and Arabic coins have been exhumed from Swedish soil, the oldest dating from 698.

You can read more about the Varangians in the excellent article by Lars Brownworth.


Ένα από τα αγαπημένα μου ψάρια είναι ο τόνος. Λατρεύω το χρώμα της νωπής του σάρκας, αυτό το βαθύ πορφυρό. Η γεύση και η υφή του, είτε ωμός είτε μαγειρεμένος είναι μοναδική, το δε υπογάστριο εκλεκτό.

Σήμερα πάμε ταξίδι πολλά χρόνια πίσω, να συναντήσουμε τον Αριστοτέλη, τον Αθήναιο και μαζί τους τον υπέροχο τόνο. Με την ευκαιρία θα συζητήσουμε την ετυμολογία της λέξης, και διάφορα σχετικά  γαστρονομικά .


This post is about one of my favorite fish, the tuna, as it has been described by Aristotle and Athinaeos.

On the occasion of this trip to the past, I also explore the etymology of the word.

Τόνος στην αγορά Βουτσιρία του Παλέρμο στη Σικελία (φωτογραφία Νίκου Μορόπουλου)

Τόνος στην αγορά Βουτσιρία του Παλέρμο στη Σικελία (φωτογραφία Νίκου Μορόπουλου)


Ο νεοελληνικός «τόνος» προέρχεται από τον αρχαιοελληνικό «θύννο».

θύννος, ο, τόνος,  μεγάλο ψάρι, που τρώγεται στη Μεσόγειο.  Αναφέρεται στον Ηρόδοτο, τον Αισχύλο, κλπ. (λεξικό Liddell & Scott)

Ο «θύννος» σαν ουσιαστικό, προέρχεται με τη σειρά του από το ρήμα «θύνω» (θυνέω, θύω), που σημαίνει ορμώ, σπεύδω, ή εφορμώ εναντίον.

Ο «θύννος» λοιπόν, έγινε «τόνος» στη νέα ελληνική, “tuna” στην Λατινική, “tuna” στην Αγγλική, “tonno” στην Ιταλική, “atun” στην Ισπανική, “atuna” στην βασκική, “tonyina” στην Καταλανική, “thon” στην Γαλλική, “Thunfisch” στην Γερμανική, “tun” στην Δανική, “tonnikala” στην Φινλανδική, “tonfisk” στην Σουηδική, “tunfisk” στη Νορβηγική, «ton balığı» στην Τουρκική. Από την απαρίθμηση  είναι προφανές ότι η αρχαιοελληνική λέξη επικυριαρχεί στις περί την Ευρώπη γλώσσες, κάτι που δεν είναι συχνό στις ονομασίες των ψαριών.

Ο Αριστοτέλης

“Όλοι οι άνθρωποι από τη φύση τους επιζητούν τη γνώση”.


Ο Αριστοτέλης σε τοιχογραφία από το καθολικό της Μονής Φιλανθρωπηνών στο Νησί της λίμνης των Ιωαννίνων (1560) (2)

Ο Αριστοτέλης σε τοιχογραφία από το καθολικό της Μονής Φιλανθρωπηνών στο Νησί της λίμνης των Ιωαννίνων (1560) (2)

Ομολογώ ότι μέχρι να διαβάσω τα αποσπάσματα περί τόνου, δεν είχα ποτέ φανταστεί ότι ο Αριστοτέλης έγραψε για ψάρια, και μάλιστα με τέτοιες λεπτομέρειες. Όπως συνήθως συμβαίνει σε τέτοιες περιπτώσεις ‘ιερών τεράτων’, ο Αριστοτέλης  συνέγραψε ένα τεράστιο έργο περί ζώων. Θα μου επιτρέψετε (ελπίζω) να παραπέμψω σε μια μεγάλη παράγραφο από μια βιβλιοκριτική του Παντελή Μπουκάλα, επειδή κατά την γνώμη μου αποδίδει εξαιρετικά το ποιος ήτανε αυτός ο κολοσσός της σκέψης.

«Ένας πανεπιστήμονας ολκής που η μονίμως ανικανοποίητη όρεξή του για το ειδέναι τον οδήγησε να καταπιαστεί –και με την ίδια πάντοτε προσοχή και επιμέλεια– με τα φαινομενικώς τιποτένια και με τα προδήλως βαρυσήμαντα: από τον πολλαπλασιασμό του γαλεού φερειπείν, την κίνηση των σιαγόνων του κροκόδειλου («κινεί δε πάντα τα ζώα την κάτωθεν γένυν, πλην του ποταμίου κροκοδείλου· ούτος δε την άνω μόνον» υποστήριζε στο Περί τα ζώα ιστορίαι) και τα όνειρα (κάποιοι, έγραφε στα Μικρά Φυσικά, «ονειρεύονται ότι γεύονται μέλι και γλυκούς χυμούς μα στην πραγματικότητα καταπίνουν απλώς μικρή ποσότητα φλέγματος»), έως τα άστρα, την ποίηση και την ψυχή· είναι τόσο το εύρος και τέτοιο το βάθος της σκέψης του, τόσος ο πνευματικός αλλά και ο φυσικός κάματος που προηγήθηκε για να κατορθωθούν, ώστε να τον φανταζόμαστε να βγαίνει στον διανοητικά απολαυστικό και γόνιμο περίπατό του ακόμα και στο σκοτάδι, σαν ένας παράδοξος, εν πλήρει εγρηγόρσει νυκτοβάτης, για να μη χαθεί εργάσιμος χρόνος.» (2)

Για να δούμε λοιπόν τι έγραψε ο Αριστοτέλης για τον τόνο στο πολύτομο έργο του «Των περί τα Ζώα Ιστοριών», γύρω στο 350 π.Χ.

«Εἰσπλέουσι δ’ οἱ θύννοι ἐπὶ δεξιὰ ἐχόμενοι τῆς γῆς, ἐκπλέουσι δ’ ἐπ’ ἀριστερά· τοῦτο δέ φασί τινες ποιεῖν ὅτι τῷ δεξιῷ ὀξύτερον ὁρῶσι, φύσει οὐκ ὀξὺ βλέποντες. Τὴν μὲν οὖν ἡμέραν οἱ ῥυάδες κομίζονται, τὴν δὲ νύκτα ἡσυχάζουσι καὶ νέμονται, ἂν μὴ σελήνη ᾖ· τότε δὲ κομίζονται καὶ οὐχ ἡσυχάζουσιν. Λέγουσι δέ τινες τῶν περὶ τὴν θάλατταν ὡς ὅταν τροπαὶ χειμεριναὶ γένωνται, οὐκέτι κινοῦνται ἀλλ’ ἡσυχάζουσιν, ὅπου ἂν τύχωσι καταληφθέντες, μέχρι ἰσημερίας.» (1 α)

«Οι τόνοι εισπλέουν (στον Εύξεινο Πόντο)  από τη δεξιά μεριά, έχοντας την ακτή κοντά τους, εκπλέουν δε από την αριστερή μεριά. Αυτό το κάνουν επειδή η όραση τους είναι καλύτερη στο δεξί μάτι. Στη διάρκεια της ημέρας ταξιδεύουν, και την νύκτα ησυχάζουν και τρέφονται, αν δεν υπάρχει σελήνη, οπότε ταξιδεύουν και δεν ησυχάζουν» (η απόδοση είναι δική μου).

«Οἱ δὲ θύννοι καὶ οἱ ξιφίαι οἰστρῶσι περὶ κυνὸς ἐπιτολήν· ἔχουσι γὰρ ἀμφότεροι τηνικαῦτα παρὰ τὰ πτερύγια οἷον σκωλήκιον τὸ καλούμενον οἶστρον, ὅμοιον μὲν σκορπίῳ, μέγεθος δ’ ἡλίκον ἀράχνης· ποιοῦσι δὲ ταῦτα πόνον τοιοῦτον ὥστ’ ἐξάλλεσθαι οὐκ ἔλαττον ἐνίοτε τὸν ξιφίαν τοῦ δελφῖνος, διὸ καὶ τοῖς πλοίοις πολλάκις ἐμπίπτουσιν. Χαίρουσι δ’ οἱ θύννοι μάλιστα τῶν ἰχθύων τῇ ἀλέᾳ, καὶ πρὸς τὴν ἄμμον τὴν πρὸς τῇ γῇ (602b.) προσχωροῦσι τῆς ἀλέας ἕνεκεν, καὶ ἄνω ἐπιπολάζουσιν ὅτι θερμαίνονται.» (1 β)

Τόνος στην αγορά Μποκερία της Βαρκελώνης (φωτογραφία Νίκου Μορόπουλου)

Τόνος στην αγορά Μποκερία της Βαρκελώνης (φωτογραφία Νίκου Μορόπουλου)

“Οι θύννοι και οι ξιφίες έχουν  οίστρο, όταν ανατέλλει ο αστερισμός του κυνός. Τότε δηλαδή και οι δύο έχουν δίπλα στα πτερύγια τους σαν σκουληκάκι τον λεγόμενο οίστρο, που μοιάζει με σκορπιό, αλλ’ έχει το μέγεθος της αράχνης. Αυτό τους κάνει να πηδούν όχι λιγότερο από το δελφίνι. Πολλές φορές πέφτουν πάνω στα πλοία.» ( η αναφορά στο  εδάφιο αυτό γίνεται από τον Αθήναιο, βλέπε 3, 64.)

Υπάρχουν και άλλες αναφορές στον τόνο στο έργο του Αριστοτέλη, που δίδουν περισσότερες λεπτομέρειες και περιγραφές για τις συνήθειες του τόνου και συναφών ψαριών.

Δεν γνωρίζω αν κάποιος άλλος φιλόσοφος έχει γράψει για τον τόνο. Κάπου πήρε το μάτι μου ότι ο Σάρτρ μια εποχή ετοίμαζε ένα βιβλίο με συνταγές μαγειρικής και είχε ανάμεσα σε αυτές και  «μαγειρευτό τόνο». Εκφράζω βέβαια την βαθύτατη μου συμπάθεια προς τον μεγάλο Γάλλο Υπαρξιστή, ο τόνος ραγού δεν είναι εύκολη υπόθεση. Προς επιβεβαίωση, παραθέτω ντοκουμέντο από την κουζίνα της Trattoria Piccolo Napoli στο Παλέρμο της Σικελίας, μεγάλης μάνας του τόνου.

Εκεί ένα όμορφο μεσημέρι, όντας ο μοναδικός μη εντόπιος (ή ο μόνος εγχώριος κατά την μούσα «Α») γεύτηκα ένα ραγού τόνο  που θα μου μείνει αξέχαστος. Τι να ήτανε άραγε ο διαφοροποιός παράγων;  Η οξύτητα της ντομάτας; Η νοστιμιά του τόνου;  Ποτέ δεν θα το μάθω.

Ραγού τόνου, στην  Trattoria Piccolo Napoli στο Παλέρμο της Σικελίας (φωτογραφία Νίκου Μορόπουλου)

Ραγού τόνου, στην Trattoria Piccolo Napoli στο Παλέρμο της Σικελίας (φωτογραφία Νίκου Μορόπουλου)

Ήτανε πάντως ένα ραγού μοναδικό.

Θα ήθελα πάρα πολύ να είναι μαζί μου το υπέροχο εκείνο μεσημέρι ο Αριστοτέλης. Πρώτον διότι η διαίσθηση μου μου λέει ότι θα απολάμβανε το γεύμα. Και δεύτερον επειδή είμαι βέβαιος ότι θα συνέγραφε γαστρονομικό οδηγό για την Σικελία!

Τόνος στην αγορά Ριάλτο της Βενετίας  (φωτογραφία Νίκου Μορόπουλου)

Τόνος στην αγορά Ριάλτο της Βενετίας (φωτογραφία Νίκου Μορόπουλου)

Ο Αθήναιος

Περνάω τώρα από τον Σταγειρίτη στον Αθήναιο, που σχεδόν 6 αιώνες μετά συνέγραψε το πολύτομο έργο «Οι Δειπνοσοφιστές». Ενώ η επικρατούσα άποψη θεωρεί ότι ο Αθήναιος ήτανε ο πρώτος συγγραφέας γαστρονομίας της Ελληνορωμαϊκής εποχής, κατά μίαν άλλη άποψη, ήτανε ο συγγραφέας της «χαράς της ζωής». Οι εκδόσεις ΚΑΚΤΟΣ και ο Θεόδωρος Γ. Μαυρόπουλος τόλμησαν και εξέδωσαν και τους 15 τόμους του πονήματος. Από αυτή τη μνημειώδη έκδοση  θα πάρω κι εγώ κάποια αποσπάσματα.

Πρώτα απόλα, στον Αθήναιο χρωστάω την ανακάλυψη ότι ο Αριστοτέλης συνέγραψε περί του τόνου.

Taco de Atun, Restaurante Boroa Jaretxea, Basque Country (φωτογραφία Νίκου Μορόπουλου)

Taco de Atun, Restaurante Boroa Jaretxea, Basque Country (φωτογραφία Νίκου Μορόπουλου)

Ο Αθήναιος κάνει πολλαπλές αναφορές στα υπογάστρια μέρη του τόνου.

«Ύστερα από αυτά, μας έρχονται πλούσια υπογάστρια ψητών θύννων» (3, 64)

Και εμφατικά τονίζει την σχέση του τόνου με το γουρούνι, μέχρι του σημείου να παραπέμπει στον Πολύβιο από τη Μεγαλόπολη, που μιλώντας για την περιοχή της Λυσιτανίας στην Ιβηρία , λέει ότι φυτρώνουν στο βάθος της εκεί θάλασσας βελανιδιές. Τον καρπό τους τρώνε οι θύννοι και παχαίνουν. (3, 64)

Με ενδιαφέρον παρατηρεί δε ότι ο όρος υπογάστριο χρησιμοποιείται μόνο για ψάρια και όχι για τα ζώα, όπως τα γουρούνια.

Ο δε Αντίγονος από την Κάρυστο αναφέρει μέχρι και θυσία θύννων στον Ποσειδώνα. (3, 66).

Ο Μένανδρος στους Αλιείς του λέει: «Θάλασσα γεμάτη βόρβορο, που τρέφει μεγάλο θύννο». (3, 66)

Είχα την ευτυχία να γευθώ υπογάστριο θύννου στη Βαρκελώνη, στο Hotel Arts που φιλοξενεί το εστιατόριο του Sergi Arola. Το πιάτο – τάπας είχε το όνομα “FARM RAISED TUNA BELLY: marinated slices, goat cheese, Sichuan pepper and seeded bread croûtons ». Εξαιρετικό!

Baby Tuna Wellington  (συνταγή και φωτογραφία Νίκου Μορόπουλου)

Baby Tuna Wellington (συνταγή και φωτογραφία Νίκου Μορόπουλου)


Σήμερα δυστυχώς δεν υπάρχει φρέσκος τόνος στις Ελληνικές ιχθυαγορές. Κάτι τονάκια της δυστυχίας, εδώ κι εκεί. Πιασμένα στα δίχτυα καθώς πάνε σε πιο ψυχρά νερά για να μεγαλώσουν.  Είναι όμως τέτοια η λαχτάρα μου να γευθώ φρέσκο τόνο που απετόλμησα το μοιραίο και μαγείρεψα μια παραλλαγή της συνταγής “Beef Wellington”  του Gordon Ramsay. Το ονόμασα «Baby Tuna Wellington» και θα το παρουσιάσω κάποια μελλοντική στιγμή.

Τόνος ταρτάρ με σως Καμπαγιάκι, Wine and cocktail bar Ancora, Venezia

Τόνος ταρτάρ με σως Καμπαγιάκι, Wine and cocktail bar Ancora, Venezia


1α. Αριστοτέλους, Των περί τα Ζώα Ιστοριών, Βιβλίο 8ο, 598, 19

1β.  Αριστοτέλους, Των περί τα Ζώα Ιστοριών, Βιβλίο 8ο, 602 a, 25.

2. Ο Αριστοτέλης στον αέναο περίπατο της αναζήτησης, Πρόλογος Παντελή Μπουκάλα, Εφημερίδα Καθημερινή

3. Αθήναιος, Δειπνοσοφιστών Ζ. Εισαγωγή – Μετάφραση – Σχόλια: Θεόδωρος Γ. Μαυρόπουλος. Εκδόσεις Κάκτος.

Restaurant Boroa Jaretxea, Bizkaia, Basque Country

Κυριακή, 19 Ιουλίου, 2015

Today I want to share my dining experience in «Restaurante Boroa Jaretxea«.

Boroa Jaretzea

Boroa Jaretzea

It is located in a renovated farmhouse 20 km east of Bilbao, near the highway connecting it to San Sebastian.

It was a sunny Saturday and the place was packed.

I had two options. The first was to take the gastronomic menu. The second was to go for pleasure maximization.

The gastronomic menu is a journey of discovery.But when you are in a big restaurant which is packed with people wishing to enjoy their Saturday lunch, I thought that it would be rather difficult for the chef’s brigade to deliver. I had no doubt that the menu was good, but there was the question of execution under extreme conditions,

Boroa Jaretxea

Boroa Jaretxea

Pleasure maximization on the other hand is a tricky approach. It presumes that you have already stored in your human system some experiences of intense pleasure, and seeks to attain similar levels of pleasure by reliving or approximating these experiences.

In any case, I opted for pleasure maximization. A few words regarding the topology of pleasure are in order. Imagine the pleasure domain as a terrain with valleys and peaks. Within a radius of a point there may be one or more peaks. The peaks I chose are two, hoping that a third one is also nearby.

Here are the results.

"Kokotxas de merluza al pilpil con almejas de cuchillo" hake kokotxas with clams.

«Kokotxas de merluza al pilpil con almejas de cuchillo» hake kokotxas with clams.

The first peak of pleasure maximization is kokotxas, delicious parcels of meat full of gelatin, extracted from the chin of the fish. I got to know kokotxas in 2003 in the Basque country, and ever since I suffer from «kokotxas deprivation» syndrome.. So any chance to enjoy a good kokotxas dish is precious.

Kokotxas - detail

Kokotxas – detail

The dish in Boroa was «Kokotxas de merluza al pilpil con almejas de cuchillo». This is translated into «Hake kokotxas with clams.» Absolutely delicious! I could eat three more without any complaint! But I resisted the temptation so that I could move to the second peak of pleasure maximization.


Tuna Fillet

The second peak of pleasure maximization was tuna. I love tuna, especially the belly. Boroa could serve me a juicy fillet steak «taco de atun», and I could not resist.  The fish comes daily from Cadiz in the Mediterranean, and it is fished with the Almadraba method. Tuna’s meat is red because its blood does not run through veins, but through tissue. The steak must be juicy and medium – rare. If you cook it even slightly more, the incredible flavor and texture is destroyed.

Tuna fillet

Tuna fillet

Tuna was a very popular fish in ancient Greece. Athinaeos wrote about culture and dining in the Greco-Roman world of the 3rd century AD. His masterpiece is considered to be the first cookbook, but it is a lot more. He writes:

«(The fish) was named ‘thunnos’ (θύννος) because of its darting movement.» The name ‘thunnos’ comes form the verb ‘thyno’ which means to rush, to move quickly. (Athinaeos, Deipnosophistae, 302b, Vol. 7)

Zucchini fritters

Zucchini fritters  tempura

The tuna steak was served with zucchini tempura fritters and soy sauce. Do I see a Japanese streak here, or am I just dreaming? Japan in the Basque Country!

Carranzana and Idiazabal Cheese

Carranzana and Idiazabal Cheese

The third peak of pleasure maximization was cheese. The Basque country is full of goats, lamb, cows, and they produce delicious cheese. So I aksed the maître d‘ to taste some local cheeses. He brought me two: Idiazabal and Carranzana. Absolutely delicious!

I accompanied the mal with the local wine, txakoli, produced a few kilometers away. Low acidity, fruity taste, bright light color, make this wine perfect for fish and seafood. Surprisingly, it went very well with the mighty cheeses!

All in all a wonderful experience, and I am glad to say that in the occasion the pleasure maximization approach worked well.

Το Σαπούνι από ελαιόλαδο χρησιμοποιείται εδώ και αιώνες στη Μεσόγειο, τόσο για την προσωπική υγιεινή όσο και ως γενικής χρήσης καθαριστικό. Το αγνό σαπούνι ελαιολάδου θεωρείται το καλύτερο καθαριστικό για το δέρμα, καθώς ξεβουλώνει τους πόρους του δέρματος απομακρύνοντας αποτελεσματικά τη σκόνη, λιπαρά κατάλοιπα και νεκρά κύτταρα. Φτιάχνεται από φυσικές πρώτες ύλες και το τελικό προϊόν δεν περιέχει καθόλου πρόσθετα.

Ο Απόστολος Πατούνης απογονος του ιδρυτη της ομωνυμης μοναδας παραγωγης σαπουνιου (βλεπε παρακατω) μας εξηγεί:

«Το σαπούνι γίνεται ψητό: το λάδι, μαζί με καυστική σόδα και διαλύματα αλατιού, βράζει σε μεγάλα καζάνια για μια βδομάδα. Στη συνέχεια όλο αυτό το υγρό μείγμα μπαίνει για άλλες δυο- τρεις μέρες σε καλούπια, όπου και στερεοποιείται. Εκεί, επιτόπου, το κόβουμε σε τεμάχια και με σφυρί σφραγίζουμε πάνω στο καθένα τη φίρμα μας. Χρησιμοποιώ ακόμα τις σφραγίδες του παππού μου. Αυτά μπαίνουν κατόπιν σε ξύλινα τελάρα, τα ξηραντήρια, για τρεις με τέσσερις μήνες, ώσπου να ξεραθούν τελείως και να είναι πια έτοιμα σαπούνια».

  • Πράσινο σαπούνι», από ακατέργαστο πυρηνέλαιο ελιάς. Το πυρηνέλαιο φτιάχνεται από σπασμένες ολόκληρες ελιές (σάρκα και κουκούτσι και περιέχει χλωροφύλλη η οποία δίνει το πράσινο χρώμα στο φρέσκο σαπούνι. Το χρώμα αυτό ξεθωριάζει σιγά σιγά καθώς το σαπούνι στεγνώνει και ωριμάζει. Το πράσινο σαπούνι χρησιμοποιείται κυρίως για δουλειές του σπιτιού και ειδικά για το πλύσιμο των ρούχων. Είναι επίσης αντισηπτικό και ευεργετικό για περιπτώσεις δερματικών παθήσεων, αλλεργειών, ελκών και μυικών προβλημάτων.
  • «Άσπρο σαπούνι» ελιαιολάδου που φτιάχνεται από αγνό, παρθένο ελαιόλαδο τύπου «Λαμπάντε». Χρησιμοποιείται για την προσωπική υγιεινή, σώμα, χέρια, πρόσωπο.
  • «Άσπρο σαπούνι τύπου Μασσαλίας» στο οποίο πρστίθεται εκτός από το ελαιόλαδο και φοινικέλαιο το οποίο το κάνει να αφρίζει καλύτερα

(Source: Green Corfu)

To Σαπωνοποιείο »Πατούνη» στην Ζακυνθο και την Κερκυρα

Στον αστικό ιστό της Κέρκυρας, στην καρδιά της παλιάς βιομηχανικής πόλης, διατηρείται ένα αυθεντικό κομμάτι του βιοτεχνικού παρελθόντος. Το ιστορικό Σαπωνοποιείο Πατούνη, που γνώρισε μεγάλη ακμή, λειτουργεί ακόμη και σήμερα σε ένα οίκημα που χτίστηκε το 1891 για να λειτουργήσει αρχικά, ως υποκατάστημα του οίκου Μπαζάκη – Πατούνη, που ιδρύθηκε στη Ζάκυνθο το 1850.

Το έναυσμα για την ίδρυση του «Μέγα Εργοστασίου Σάπωνος Μπαζάκη και Πατούνη», δόθηκε στα ξαδέλφια Απόστολο Πατούνη και Σπύρο Μπαζάκη από μία εμπορική συνεργασία με Γάλλους, τους οποίους οι δαιμόνιοι επιχειρηματίες από τους Καλαρρύτες της Ηπείρου, προμήθευαν με κάπες από μαλλί αιγοπροβάτων, προορισμός των οποίων ήταν ο στρατός του Ναπολέοντα του Γ’.
«Κατέβαζαν τις κάπες στη Ζάκυνθο και τις φόρτωναν για τη Μασσαλία, ωστόσο αντί για χρήματα, έπαιρναν σαπούνι Μασσαλίας, το οποίο εμπορευόντουσαν στα Επτάνησα. Κάποια στιγμή, ο καπετάνιος που έκανε το εμπόριο, ο οποίος κυκλοφορούσε στα σαπωνοποιεία της Μασσαλίας και μάθαινε τη διαδικασία της παραγωγής, τους εξηγεί πώς φτιάχνεται το σαπούνι και τα δύο ξαδέλφια αρχίζουν να σκέφτονται τη δημιουργία ενός σαπωνοποιείου. Έτσι το 1850, ξεκινούν τη δική τους παραγωγή «σάπωνος πρασίνου εξαιρετικού ανόθευτου», μας διηγείται ο Απόστολος Πατούνης, πέμπτη γενιά σαπωνοποιός.

(source: monumenta)

Η σαπωνοποιία  Πατούνη είναι μία οικογενειακή επιχείρηση 5 γενεών. Έχει τις ρίζες της, στην πρώτη Ελληνική Σαπωνοποιία που ιδρύθηκε στη Ζάκυνθο το 1850. Το 1891 η δραστηριότητα της οικογένειας επεκτείνεται στην Κέρκυρα, κτίζοντας το εν λόγω σαπωνοποιείο στην Ιωάννου Θεοτόκη. Σήμερα, η σαπωνοποιία αποτελεί μία μικρή, υγιέστατη επιχείρηση με προσωπικό 2 άτομα, πλήρους απασχόλησης. Παράγει σαπούνι σύμφωνα με την κερκυραϊκή παράδοση, χρησιμοποιώντας αποκλειστικά κερκυραϊκό ελαιόλαδο ως πρώτη ύλη. Τα τελευταία δώδεκα χρόνια, το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής διοχετεύεται στο εξωτερικό, με κυρίαρχη αγορά αυτή της Ιαπωνίας.
Επιπλέον,  ο χώρος αποτελεί ένα αυθεντικό, εν λειτουργία μνημείο προβιομηχανικής  αρχαιολογίας, μοναδικό στο είδος του, με υψηλή προσέλευση επισκεπτών και εκπαιδευτικών εκδρομών, (ενδεικτικά για το 2009,υπολογίζονται ότι επισκέφτηκαν το σαπωνοποιείο 2500 τουρίστες περίπου και 14 καταγεγραμμένες εκπαιδευτικές ομάδες).
(source: Corfu times)

Soap Production «Patounis»

Χαρακτηρίζουμε  ως μνημείο σύμφωνα  με τις διατάξεις  του άρθρου 6 παρ.1β  του ν.3028/2002, το  κτίριο της ‘Σαπωνοποιίας  Πατούνη’, με τον  εξοπλισμό του  IN SITU,…, διότι:
  1. Η ‘Σαπωνοποιία Πατούνη’ αποτελεί σημαντική μαρτυρία της βιομηχανικής άνθισης στην Κέρκυρα του 19ου αιώνα, που εξακολουθεί να λειτουργεί χρησιμοποιώντας μέρος του αρχικού εξοπλισμού με τις ίδιες παραδοσιακές τεχνικές παραγωγής και για το λόγο αυτό είναι σπάνια σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια και ιδιαίτερα σημαντική για τη διατήρηση της μνήμης της παράγωγής και επεξεργασίας των προϊόντων της ελιάς που σταδιακά εκλείπει.
  2. Το κτίριο, πέραν της ιστορικότητας που αφορά την χρήση, διαθέτει και αξιόλογα μορφολογικά και αρχιτεκτονικά στοιχεία, καθώς και στοιχεία της εποχής που τεκμηριώνουν την αρχιτεκτονική τυπολογία των κτισμάτων του τέλους του 19ουαιώνα τα οποία στο ισόγειο είχαν επαγγελματική χρήση και στον όροφο κατοικία.»
(ΦΕΚ  288 από 11-7-08).
Η Βιομηχανια ΑΒΕΑ Χανιων

ABEA Factory in Nea Chora, Chania, Crete

Η ιστορία της ΑΒΕΑ ξεκίνησε το 1889. Τότε, ο γάλλος χημικός Ιούλιος Δέης (Jules Deiss), μετά από ευρεσιτεχνία του στο Ίδρυμα Παστέρ του Παρισίου, ίδρυσε την εταιρεία και το εργοστάσιο στην περιοχή της Νέας Χώρας έξω από τα τείχη της πόλης και δίπλα στο Εβραϊκό νεκροταφείο. Ο ίδιος είχε δημιουργήσει εργοστάσιο με ίδιους σκοπούς στην Τυνησία. Το εργοστάσιο σε πρώτο στάδιο παρήγαγε πυρηνέλαιο και επεξεργαζότανε τον ελαιοπυρήνα. Το πυρηνέλαιο μάλιστα εξαγόταν στη Γαλλία, με σκοπό την παραγωγή σαπουνιού τύπου Μασσαλίας.Τα Χανιά αποτελούσαν ένα πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη τέτοιου είδους βιομηχανιών. Ήδη λειτουργούσαν αρκετές βιοτεχνίες παραγωγής ντόπιου σαπουνιού και η πλούσια ελαιοπαραγωγή της Κρήτης μαζί με μια σχετική σταθερότητα που προσέφερε η Σύμβαση της Χαλέπας στην Ημιαυτόνομη Κρητική Πολιτεία, δημιούργησε ένα κλίμα για ανάπτυξη νέων πρωτοβουλιών. Τα Χανιά, αποκτούν κοσμοπολίτικο χαρακτήρα υπό την παρουσία των στόλων των «Προστάτιδων Δυνάμεων». Αποτέλεσαν πόλο έλξης για δεκάδες υπήκοους ευρωπαϊκών κρατών οι οποίοι και δημιουργούν την παροικία τους ασχολούμενοι κυρίως με το εμπόριο και τη βιομηχανία.Αλλαγή στο ιδιοκτησιακό καθεστώς είχαμε το 1894 αφού αγοράζεται από την εταιρία Sahel Tunisien. Τότε, για την εξυπηρέτηση των λειτουργιών του μιας και αποτελούσε τη μεγαλύτερη βιομηχανία της πόλης, γίνεται το πρώτο ρήγμα στα τείχη στην περιοχή της πύλης του San Salvatore το έτος 1899. Η άδεια οικοδόμησης δόθηκε από το «Γενικόν Διοικητικόν Συμβούλιον Κρήτης»


To 1917 η εταιρεια περασε στα χερια των επιχειρηματιών Π. Μαρκαντωνάκη, Κ. Ναξάκη, Κ. Μανουσάκη και Γ. Κασιμάτη. Η επωνυμία της εταιρείας καταχωρήθηκε σ’ αυτήν που έμελλε να μείνει γνωστή ως Ανώνυμος Βιομηχανική Εταιρία «ΑΝΑΤΟΛΗ», δηλαδή ΑΒΕΑ. Το καταστατικό υπογράφεται από την προσωρινή κυβέρνηση Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη στις 16 Ιανουαρίου 1917 και οι δραστηριότητές της επεκτείνονται στην εμπορία και επεξεργασία ελαιολάδων και στην παραγωγή σαπουνιών.

Το 1935 το εργοστάσιο ανακατασκευάζεται και λειτουργεί με επιτυχία μέχρι τον πόλεμο. Οι αλλεπάλληλοι βομβαρδισμοί κατέστρεψαν μεγάλο κομμάτι των υποδομών του. Οι ζημιές αποκαταστάθηκαν μεταπολεμικά και η λειτουργία του συνέχισε. Νέα αλλαγή καθεστώτος ιδιοκτησίας το 1951 αφού μετατρέπεται σε συνεταιριστική – μέχρι σήμερα – και εκπροσωπείται από τους παραγωγούς του Νομού Χανίων.

Το εργοστάσιο εγκαταλείφθηκε σταδιακά. Πρώτα η μετεγκατάσταση του πυρηνελαιουργείου της ΑΒΕΑ το 1994 στο Δήμο Κεραμειών. Και το 2004 με τη μετεγκατάσταση του τυποποιητηρίου λαδιών, του τμήματος παραλαβής ελαιολάδου, των γραφείων διοίκησης στο Δήμο Ελευθερίου Βενιζέλου και τη μετεγκατάσταση του σαπωνοποιείου και της ραφιναρίας λαδιών στο Δήμου Κεραμειών.


Μια φωτια στις 29 Απριλιου 2011 καταστρεφει ολοσχερως το εγκαταλελειμενο εργοστασιο στη Νεα Χωρα Χανιων, και μαζι με αυτο και ενα κεφαλαιο βιομηχανικης ιστοριας και κληρονομιας της Κρητης και της Ελλαδας.

ΕΑΣ Λεσβου

Με τις κατάλληλες προσαρμογές στις σύγχρονες συνθήκες παραγωγής, το εργοστάσιο είναι από τα λίγα πια στην Ελλάδα που παράγουν σαπούνι αποκλειστικά από ελαιόλαδο.

Όπως εξηγεί ο εκπρόσωπος της Ένωσης Αγροτικών Συνεταιρισμών Λέσβου Νίκος Μάτας, “πολλοί λανθασμένα πιστεύουν ότι το αγνό σαπούνι ελαιόλαδου είναι γυαλιστερό, έχει πράσινο, διαυγές χρώμα. Η αλήθεια είναι ότι το αγνό παρθένο σαπούνι ελαιόλαδου έχει χρώμα λαδί, θολό. Η γυαλάδα αποκτιέται από το σαπούνι με τη χρήση ζωικών λιπαρών ουσιών, όπως είναι το λίπος του γουρουνιού. Οι καταναλωτικές συνήθειες των Ελλήνων μάς υποχρεώνουν να χρωματίζουμε, με φυτικές ουσίες βέβαια, και εμείς το σαπούνι. Στο εξωτερικό και ιδιαίτερα στην Ιαπωνία, όπου η ΕΑΣ Λέσβου κάνει μεγάλες εξαγωγές, οι καταναλωτές είναι πιο ενημερωμένοι και μας το ζητούν με το φυσικό του χρώμα. Είναι σαφές ότι το προϊόν αυτό, που προέρχεται από τον καρπό της ελιάς με όλες τις φαρμακευτικές του ιδιότητες, περιποιείται και φροντίζει περισσότερο το δέρμα από τα υπόλοιπα συνθετικά σαπούνια”.

Βέβαια, τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερα σαπούνια διαφημίζονται ως σαπούνια από ελαιόλαδο. “Αυτό συμβαίνει γιατί πληθαίνουν οι καταναλωτές που ζητούν φυσικά προϊόντα χωρίς χημικά πρόσθετα. Ωστόσο, η νομοθεσία που διέπει την παραγωγή και την εμπορία του σαπουνιού επιτρέπει την προβολή με τον παραπάνω τρόπο, ακόμη και αν το τελικό προϊόν περιέχει μόνο ένα μικρό μέρος λιπαρών ελαιόλαδου – τα περισσότερα περιέχουν μόλις 20%”, λέει ο κ. Μάτας.

Η Λέσβος είναι μία από τις σημαντικές ελαιοπαραγωγικές περιοχές της Ελλάδας, καθώς στο νησί καλλιεργούνται περίπου 11 εκατ. ελαιόδεντρα και η μέση ετήσια παραγωγή ελαιόλαδου φτάνει τους 20.000 τόνους(10% της εθνικής παραγωγής).

Ο κ. Μάτας υπογραμμίζει πως το σαπωνοποιείο της ένωσης αποτελεί και έναν παραγωγικό τρόπο ανακύκλωσης των λαδιών και των ραφινελαίων που δεν μπορούν να διατεθούν στην κατανάλωση, καθώς στη Λέσβο δεν υπάρχει χωματερή που να μπορεί να δεχθεί τους 400-500 τόνους καταλοίπων που δημιουργούνται κάθε χρόνο.

Μέχρι πριν από λίγο καιρό ο κλάδος της σαπωνοποιίας στη Λέσβο, που κάποτε αποτελούσε σημαντική πηγή πλούτου για το νησί, είχε χάσει τη λάμψη του. Με την καταγραφόμενη στροφή των καταναλωτών στα βιολογικά προϊόντα, η Ένωση Αγροτικών Συνεταιρισμών Λέσβου θέλει να αναδείξει το συγκριτικό πλεονέκτημα του σαπουνιού της, που θεωρείται η ανερχόμενη εμπορική δύναμη του νησιού.

(Source: Macedonia)

Ένα από τα παλαιότερα βιομηχανικά κτήρια είναι το σαπωνοποιείο της ΕΑΣ Λέσβου, που βρίσκεται μέσα στο βιομηχανικό συγκρότημα της Σκάλας Παμφίλων. Στην ιδιοκτησία της Ένωσης Συνεταιρισμών πέρασε στα 1929, όμως ο ακριβής χρόνος κατασκευής του δεν είναι γνωστός. Εκτιμάται όμως πως είχε κατασκευασθεί πριν από το παρακείμενο πυρηνελαιουργείο της Ένωσης που κατασκευάστηκε στα 1870. Οι χοντροί του τοίχοι, τα μεγάλα παράθυρα του, οι μεγάλες δεξαμενές σαπωνοποίησης που διαθέτει δεν θυμίζουν με τίποτα τους μουσειακούς χώρους άλλων συνομήλικων του βιομηχανικών κτηρίων της Λέσβου, αφού αυτό συνεχίζει να είναι σε λειτουργία και για την εξυπηρέτηση σύγχρονων διαδικασιών παραγωγής έχουν γίνει πάρα πολλές προσθήκες και προσαρμογές. Παρʼ όλα αυτά ο χαμηλός φωτισμός στους χώρους του ισογείου, το άδειο ξηραντήριο στο δεύτερο όροφο, οι παμπάλαιες δεξαμενές σαπωνοποίησης δίνουν την εικόνα ενός εργοστασίου που έχει μείνει δύο αιώνες πίσω. Μια εικόνα που -παραφράζοντας τον τίτλο του γνωστού μυθιστορήματος- δείχνει «πώς δενότανε ?το σαπούνι».

Ακόμη και οι πρόσχαροι εργαζόμενοι του σαπωνοποιείου δείχνουν να έχουν βγει από την εποχή της πρώτης βιομηχανικής ανάπτυξης της Λέσβου. Η μηχανή ξήρανσης ζεστού και κρύου αέρα, η μηχανή συρρίκνωσης και η μηχανή ξήρανσης της σαπωνόμαζας αν και έχουν κάποια ηλικία δείχνουν σαν να έχουν κάνει μια βουτιά στο παρελθόν, αφού το κτήριο είναι τουλάχιστον ένα αιώνα μεγαλύτερο από αυτά.
Ο χημικός της ΕΑΣ Λέσβου Μιχάλης Πεντογένης μας εξηγεί ότι το σαπωνοποιείο της ΕΑΣ Λέσβου είναι ένα από τα λίγα της χώρας που παράγουν σαπούνι αποκλειστικά από ελαιόλαδο και υλοποιούν όλα τα στάδια της παραγωγής. Με έκπληξη ακούσαμε τον κ. Πεντογένη να μας εξηγεί πως πολλά σαπούνια που αναφέρουν στην ετικέτα τους ότι παράγονται από ελαιόλαδο έχουν ένα μικρό ποσοστό ελαιολάδου (20%) και τα υπόλοιπα λιπαρά είναι ζωικά ώστε το τελικό προϊόν να είναι πιο λαμπερό.
Χημικά πρόσθετα χρησιμοποιούνται και για να αποκτήσει χρώμα η άρωμα το σαπούνι. Αναφορά «σαπούνι από ελαιόλαδο» στις ετικέτες των σαπουνιών γίνεται τα τελευταία χρόνια γιατί οι καταναλωτές όλο και περισσότερο ζητούν φυσικά προϊόντα χωρίς χημικά πρόσθετα. Ωστόσο η νομοθεσία που διέπει την παραγωγή και εμπορία του σαπουνιού μέχρι σήμερα δεν έχει λάβει υπόψη τις νεότερες εξελίξεις στην παραγωγή και στις καταναλωτικές συνήθειες, έτσι ο όρος «σαπούνι από ελαιόλαδο» μπορεί να χρησιμοποιηθεί ακόμη κι αν το τελικό προϊόν περιέχει μόνο ένα μικρό μέρος λιπαρών ελαιολάδου.
Τα τελευταία χρόνια αναπτύσσεται ραγδαία η ζήτηση του σαπουνιού από ελαιόλαδο ως αποτέλεσμα της επιστροφής των καταναλωτών σε φυσικά προϊόντα. Η τάση αυτή είναι δικαιολογημένη κατά τον κ. Πεντογένη αφού το ελαιόλαδο είναι η καλύτερη λιπαρή ουσία για το ανθρώπινο δέρμα. Δεν είναι τυχαίο ότι το 2006 οι πωλήσεις σαπουνιού της ΕΑΣ Λέσβου έφθασαν στους 170 τόνους. Μεγάλο μέρος της παραγωγής αυτή εξάγεται στο εξωτερικό.
Εκτός από το τελικό προϊόν, δηλαδή τις μικρές πλάκες σαπουνιού που παράγει και εμπορεύεται η ΕΑΣ Λέσβου, παράγει και πουλάει σε σαπωνοποιεία μεγάλες ποσότητες σαπωνόμαζας (δηλαδή σαπούνι που δεν έχει μορφοποιηθεί) και το οποίο χρησιμοποιείται για την παραγωγή σαπουνιών με την προσθήκη ζωικών λιπαρών.
Το πρώτο στάδιο της παραγωγής περιλαμβάνει την σαπωνοποίηση του ελαιολάδου μέσα σε μεγάλες δεξαμενές με την χρήση καυστικού νατρίου. Το «ψήσιμο» του σαπουνιού διαρκεί τρία ή τέσσερα οκτάωρα. Στο διάστημα αυτό γίνεται σταδιακή προσθήκη καυστικού νατρίου μέχρι ο ψήστης, δηλαδή ο εργάτης που παρακολουθεί την διαδικασία σαπωνοποίησης, να διαπιστώσει ότι το ελαιόλαδο που βρίσκεται μέσα στην δεξαμενή έχει κορεστεί.
Στο επόμενο στάδιο γίνονται τέσσερις με πέντε εκπλύσεις της σαπωνόμαζας προκειμένου να αφαιρεθεί η πλεονάζουσα ποσότητα καυστικού νατρίου (η περίσσια όπως την λένε οι σαπωνοποιοί) που υπάρχει και το νερό. Η κάθε μια έκπλυση κρατάει περίπου ένα οκτάωρο. Στο τελευταίο στάδιο της έκπλυσης γίνεται ο διαχωρισμός του σαπουνιού από το αλάτι, η εξαλάτωση. Αυτό το στάδιο ολοκληρώνεται όταν στο κάτω μέρος της δεξαμενής μείνει το αλατόνερο και στο πάνω μέρος η ρευστή σαπωνόμαζα.
Στο παρελθόν η ρευστή σαπωνόμαζα τοποθετούνταν σε καλούπια, εκεί γίνονταν η ξήρανση της και η κοπή της με μεγάλα μαχαίρια. Η ξήρανση των σαπουνιών γίνονταν με την χρήση του ηλιακού φωτός. Αυτό επέβαλε τα σαπωνοποιεία να διαθέτουν μεγάλες αίθουσες με πολλά παράθυρα. Σε αυτές γίνονταν η ξήρανση και η κοπή.
Στις μέρες μας η ρευστή σαπωνόμαζα με μια αντλία οδηγείται στο μηχάνημα ξήρανσης. Αυτό το μηχάνημα βγάζει ξερό σαπούνι που έχει την μορφή μακαρονιού. Στη συνέχεια η σαπωνόμαζα περνάει νέα μηχανική κατεργασία στο τέλος της οποίας παίρνει την μορφή μπαστουνιού. Τα μπαστούνια του σαπουνιού οδηγούνται στο κοπτικό μηχάνημα όπου κόβονται, αυτό είναι το πρώτο στάδιο της τελικής μορφής που ο καταναλωτής θα πάρει στο χέρι του. Μετά την κοπή του σαπουνιού γίνεται η ξήρανση της επιφάνειας του με την χρήση ζεστού και κρύου αέρα. Μετά το σαπούνι σφραγίζεται και περαιτέρω ξήρανση. Η συσκευασία γίνεται ανάλογα με την επιθυμία του εμπόρου που θα αγοράσει το σαπούνι. Το σύνηθες είναι να τοποθετηθεί σε μικρή πλαστική σακούλα η οποία συρρικνώνεται για να μειωθεί ο χώρος που καταλαμβάνει. Σε άλλες περιπτώσεις δημιουργούνται πλαστικές ή χάρτινες συσκευασίες από ένα, δύο ως πέντε μικρά σαπούνια πάντα με βάση τις επιθυμίες των εμπόρων πελατών.

(Source: Greek News Online)

Ολον αυτόν τον καιρό που ξετυλίγεται το Ελληνικό Δράμα, αλλά ιδιαίτερα απο τον Ιανουάριο 2015, ακούω και παρατηρώ με ιδιαίτερη προσοχή την έμφαση που δίνουν και οι πολιτικοί αλλά και ο λαός όταν ερωτάται στο θέμα του ΕΥΡΩ. Ακόμη και στο πρόσφατο δημοψήφισμα, ο λαός δεν ψήφισε την έξοδο από το ΕΥΡΩ, αλλά την απόρριψη μιας πρότασης για την χρηματοδότηση της χώρας. Ομολογώ ότι το θέμα ΕΥΡΩ ή Δραχμή είναι πολύ δύσκολο ακόμη και για επιδέξιους λύτες. Ομως δεν μπορώ παρά να σημειώσω ότι κάτι δεν πάει καλά με το θέμα αυτό. Και όχι μόνον κάτι, πολλά δεν πάνε καλά. Τι κάναμε εμείς ως κοινωνία πολιτών για να αντικρύσουμε τα προβλήματα της Ευρωζώνης; Σχεδόν τίποτε. Συζήτηση πραγματική ουδεμία. Βεβαίως δεν θεωρώ συζήτηση το να παρατάσσονται διάφοροι και διάφορες μπροστά στον τηλεοπτικό φακό και να φνωασκούν αδιακρίτως. Αυτό είναι μια κακή εκδοχή τσίρκου. Συζήτηση λοιπόν δεν έχει γίνει για την Ευρωζώνη. Το θέμα αντιμετωπίζεται ως Εκκλησιαστικό Δόγμα. Είναι δυνατόν να διερωτάται ο Χριστιανός για την Θεϊκή Φύση του Χριστού; Το ίδιο δεν είναι δυνατόν να διερωτάται ο Ελληνας πολίτης για το ΕΥΡΩ. Είναι καλό γιατί έτσι λέει κάποια ανώτερη δύναμη, μια δύναμη που μας καθορίζει όντας έξω απο την κοινότητα των πολιτών, που με τον τρόπο αυτό ετεροκαθορίζεται και καθίσταται – όπως μας δίδαξε τόσο καλά ο Κορνήλιος Καστοριάδης – ετερόνομη. Οϋτε όταν δόθηκε στον ΣΥΡΙΖΑ η εντολή να κυβερνήσεςι τον τόπο δεν τέθηκε θέμα ΕΥΡΩ. Κάποιοι που προσπάθησαν να το κάνουν, όπως ο Λαπαβίτσας, αντιμετωπίσθηκε στην καλύτερη περίπτωση σαν φρικιά. (Σημειώνω ότι δεν τον γνωρίζω τον Λαπαβίτσα, αλλά μου κάνει κακή εντύπωση όταν χωρίς να έχουμε ακούσει κάποιον τον λούζομε με αρνητικούς χαρακτηρισμούς.) Σήμερα ξημέρωσε Κυριακή 12 Ιουλίου 2015. Το βράδυ που μας πέρασε συνέβησαν πολλά και διάφορα στις Βρυξέλλες. Χρησιμοποιώντας μια φράση κλισέ, θα αναφωνήσω «τα προσωπεία πέφτουν!». Το ΕΥΡΩ σχεδόν παύει να είναι το απρόσιτον ιερόν και αναδεικνύεται σαν κάτι πραγματικό. Δεν έχει νόημα να προσωποποιήσω το θέμα. Ο διάσημος Γερμανός Υπουργός Οικονομικών κ. Σώυμπλε δεν είναι ένας «κακός» άνθρωπος. Κατέχει την ηγετική θέση στην Ευρώπη και καθορίζει τις πολιτικές στα θέματα του. Αυτός λοιπόν ο κύριος παρουσίασε σχέδιο για την έξοδο της Ελλάδας από την ευρωζώνη. Ουαί!!!! Ξαφνικά το θέσφατο, το δόγμα το ιερό κλονίζεται. Από τον Αρχιερέα που το υπηρετεί. Το Ευρώ, που μπόρεσε να φέρει όλα σχεδόν τα πολιτικά κόμματα της Ελλάδας σε μια προσωρινή συμφωνία, κλονίζεται! Δεν ξέρω τι θα γίνει, ούτε και θα επιχειρήσω προβλέψεις. Είμαι όμως βέβαιος ότι η κανάτα έχει ραγίσει. Ανεξάρτητα από το τι θα γίνει σήμερα ή αύριο, υπάρχουν σημαντικές δυνάμεις στην Ευρωζώνη που πιστεύουν ότι η Ελλάδα πρέπει να φύγει, διότι το Ελληνικό Πρόβλημα δεν έχει λύση. Η ασθενής χώρα, ως βαρειά ασθενής επί ποντοπόρου σκάφους, θα πρέπει να τοποθετηθεί σε μια βάρκα και να αφεθεί στην μέση του πόντου. Ακούω φωνές που λένε να κάνουμε υπομονή, να ξεπεράσουμε τη δύσκολη αυτή φάση, κτλ, κτλ. Φοβούμαι ότι ευρισκόμεθα εν τω μέσω ομαδικής πλάνης. Οι πολιτικές και τα μέτρα που πρότεινε στο ΕΥΡΩΓΚΡΟΥΠ ο συμπαθέστατος κ. (Σοάρες) Τσακαλώτος, είναι ίδιες με εκείνες που ακολούθησε η χώρα από το 2010. Ατελέσφορες και σε λάθος κατεύθυνση. Δεν θα αποδώσουν τίποτε, ενώ θα καταστρέψουν και τα λιγοστά υγιή κύτταρα οικονομικής δραστηριότητας που έχουν απομείνει στην Ελλάδα. Τρία χρόνια από σήμερα, άν φτάσουμε μέχρι εκεί, θα λέμε αυτό που λέγαμε σήμερα για το 2010. ‘Αν είχαμε ακολουθήσει μια άλλη πολιτική τότε, τώρα θα είχαμε επανέλθει σε μια ομαλότητα.» Αν λοιπόν συνεχίσουμε έτσι, αργά ή γρήγορα, οι «φίλοι και εταίροι» μας θα μας ξεπετάξουν. Η σύνταξη του σχεδιου ΓΚΡΕΞΙΤ απο το επιτελειο του κ. Σώυμπλε αποτελεί κραυγαλέα ομολογία της αποτυχίας των πολιτικών και των μέτρων που ακολουθήθηκαν. Μόνον όσοι είναι στραβοί δεν το βλέπουν αυτό. Απομένει στην Ελληνική Πολιτική Ηγεσία να αποφασίσει πως θα πορευτεί, ακόμη και τώρα, την ύστατη ώρα, υπάρχει οδός διαφυγής, αρκεί να θέλεις να την βρείς.


Ενημερωθείτε για κάθε νέα δημοσίευση στο email σας.

Μαζί με 92 ακόμα followers