Αυτό το άρθρο έχει θέμα του τον Επιτάφιο Λόγο του Περικλή, όπως αυτός παρατίθεται από τον Θουκυδίδη στην «Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου», Βιβλίο ΙΙ εδάφια 34-46.

Την έμπνευση για το άρθρο μου την έδωσε το τρίτομο έργο του Κορνήλιου Καστοριάδη, με την εκπληκτικής ζωντάνιας ανάγνωση του επιταφίου. Κυριολεκτικά «μου άνοιξε τα μάτια». Λίγο μετά ανακάλυψα στην βιβλιοθήκη μου τον «Περικλέους Επιτάφιο» του Ι.Θ. Κακριδή, κι έτσι «έδεσε το σιρόπι». Ο τόμος της «Εστίας» με τη μετάφραση του Αγγέλου Βλάχου περίμενε υπομονετικά στο βάθος για να πάρει τη θέση που του αξίζει.

Η Δομή του Επιταφίου (3, σ.36)

Ο Ι. Θ. Κακριδής διακρίνει τα ακόλουθα μέρη στον Επιτάφιο.

Α. Προοίμιο (εδάφιο 35)

Β. Έπαινος των προγόνων, των πατέρων, και της σύγχρονης γενιάς (εδάφιο 36). Για τις γενιές της αθηναϊκής ιστορίας, βλέπε παρακάτω.

Γ. Έπαινος της αθηναϊκής πολιτείας (εδάφια 37-41)

Δ. Έπαινος των νεκρών (εδάφια 41-42)

Ε. Παραινετικός λόγος (εδάφια 43-45)

Ζ. Επίλογος (εδάφιο 46)

Περνάω τώρα στην αναλυτική παρουσίαση του Επιταφίου, ανά εδάφιο.

Το πρωτότυπο κείμενο θα προηγείται σε πλαγιαστά γράμματα, και θα ακολουθεί η απόδοση και τα σχόλια. Σε κάποια σημεία η έμφαση θα είναι στη γλώσσα και την απόδοση του κειμένου, σε άλλα στο περιεχόμενο. Εξ άλλου γλώσσα (σημαίνον) και περιεχόμενο (σημαινόμενο) πάντοτε παίζουνε παιχνίδια.

Εδάφιο 36

Ο Ι.Θ. Κακριδής αναφέρει ότι οι τρεις αθηναϊκές γενιές ήσαν οι εξής (3, σ.6):

  • Πρόγονοι: από τη μυθική αρχή έως το τέλος των περσικών πολέμων το 479 π.Χ.
  • Πατέρες: έως τη συνθήκη των Αθηναίων με τους Λακεδαιμονίους το 445 π.Χ.
  • Σύγχρονη γενιά: «καθεστηκυία ηλικία». Ο Περικλής ήταν περίπου εξήντα ετών όταν εκφώνησε τον Επιτάφιο.

«τὴν γὰρ χώραν οἱ αὐτοὶ αἰεὶ οἰκοῦντες διαδοχῇ τῶν ἐπιγιγνομένων μέχρι τοῦδε»

«Γιατί έζησαν οι ίδιοι πάντα μια γενιά μετά την άλλη στη χώρα αυτή» (3, σ.7)

Εδώ ο Περικλής μνημονεύει την «πανάρχαια παρουσία των Αθηναίων στο ίδιο έδαφος, για την οποία ήταν εξαιρετικά υπερήφανοι, την αυτοχθονία τους.» (2, σ.176)

«ἐλευθέραν δι’ ἀρετὴν παρέδοσαν»

«…και με την παλικαριά τους μας την παράδωσαν ως τώρα λεύτερη» (3, σ.7)

Ο Άγγελος Βλάχος (1) αποδίδει την αρετή ως ανδρεία.

Ο Καστοριάδης από την άλλη μεριά, αποδίδει την αρετή με βάση την αρμονία. «Ένα άτομο έχει αρετήν αν είναι καλά προσαρμοσμένο ως προς αυτό που έχει αναλάβει να κάνει ή κατέχει την αρετήν απολύτως εάν βρίσκεται σε αρμονία με τον εαυτό του.» (2, σ. 176)

«ἀπὸ δὲ οἵας τε ἐπιτηδεύσεως ἤλθομεν ἐπ’ αὐτὰ καὶ μεθ’ οἵας πολιτείας καὶ τρόπων ἐξ οἵων μεγάλα ἐγένετο, ταῦτα δηλώσας πρῶτον εἶμι»

«Ποιος εστάθηκε ο δρόμος μας για να φτάσουμε σ’ εκείνα και με ποιάν πολιτεία κι’ από ποιους τρόπους ζωής έγιναν μεγάλα, αυτά θα δείξω πρώτα» (3, σ.9)

Ο Καστοριάδης αποδίδει τις λέξεις ως ακολούθως (2, σ. 177):

επιτήδευσις -> συνήθεια

πολιτεία -> θεσμοί και μέθοδοι διακυβέρνησης

τρόποι -> ήθη

Ο Καστοριάδης αναφέρεται στη συνέχεια στο νεωτερισμό της αντίληψης ως προς τι δημιουργεί την ισχύ μιας ανθρώπινης ομάδας. Στον Όμηρο, κάποιος θα κατακτήσει ή δεν θα κατακτήσει την αρχήν και τη νίκη επειδή είναι ή δεν είναι γενναίος, επειδή είναι ή δεν είναι αγαπητός στους θεούς. (2, σ. 179)

Εδάφιο 37

Στο εδάφιο αυτό αρχίζει ο έπαινος της Αθηναϊκής Πολιτείας, με αναφορές στο πολίτευμα και τους νόμους.

«Χρώμεθα γὰρ πολιτείᾳ οὐ ζηλούσῃ τοὺς τῶν πέλας νόμους, παράδειγμα δὲ μᾶλλοναὐτοὶ ὄντες τισὶν ἢ μιμούμενοι ἑτέρους

«Το πολίτευμα που έχομε σε τίποτε δεν αντιγράφει τα ξένα πολιτεύματα. Αντίθετα, είμαστε πολύ περισσότερο εμείς παράδειγμα για τους άλλους παρά μιμητές τους.» (1)

«Το πολίτευμα που έχουμε δε γυρεύει να πάρει τους νόμους του από τους ξένους. Πιο πολύ είμαστε εμείς το παράδειγμα σε μερικούς παρά που ξεσηκώνουμε ο,τι κάνουν οι άλλοι.» (3, σ.9)

«Έχουμε ένα πολιτικό καθεστώς που δεν φθονεί τους νόμους των άλλων και αντί να μιμείται τους άλλους, αποτελεί μάλλον υπόδειγμα γι’ αυτούς.» (2, σ. 180)

«καὶ ὄνομα μὲν διὰ τὸ μὴ ἐς ὀλίγους ἀλλἐς πλείονας οἰκεῖν δημοκρατία κέκληται·»

«Το Πολίτευμα μας λέγεται Δημοκρατία, επειδή την εξουσία δεν την ασκούν λίγοι πολίτες, αλλά όλος ο λαός.» (1)

«Το όνομα του (πολιτεύματος), επειδή δε ζούμε στηριγμένοι πάνω στους λίγους παρά στους περισσότερους, είναι κυριαρχία του δήμου, δημοκρατία.» (3. σ.9)

Ο Ι.Θ. Κακριδής σημειώνει ότι «σε μια πόλη δημοκρατία είναι οι ‘πλείονες’ μόνο, όχι όλοι οι πολίτες».

Ο Καστοριάδης επισημαίνει ότι «οικείν» σημαίνει κυριολεκτικά, τρόπος του κατοικείν, και μας θυμίζει την στροφή από το ποίημα του Friedrich  Hölderlin – In lieblicher Bläue 

«Voll Verdienst, doch dichterisch,wohnet der Mensch auf dieser Erde.» 

Εντελώς επάξια,αλλά ποιητικά κατοικεί ο άνθρωπος πάνω σ’ αυτήν τη γη

Εδώ στο βάθος προβάλλει και ο Martin Heidegger, αλλά δεν θα επεκταθώ.

«μέτεστι δὲ κατὰ μὲν τοὺς νόμους πρὸς τὰ ἴδια διάφορα πᾶσι τὸ ἴσον, κατὰ δὲ τὴν ἀξίωσιν,ὡς ἕκαστος ἔν τῳ εὐδοκιμεῖ, οὐκ ἀπὸ μέρους τὸ πλέον ἐς τὰ κοινὰ ἢ ἀπἀρετῆς προτιμᾶται, οὐδαὖ κατὰ πενίαν, ἔχων γέ τι ἀγαθὸν δρᾶσαι τὴν πόλιν, ἀξιώματος ἀφανείᾳ κεκώλυται»

«Όσον αφορά τα ίδια, τα ιδιωτικά ή τα ιδιαίτερα συμφέροντα, οι πολίτες αντιμετωπίζονται κατά ίσο τρόπο από τους νόμους. Όσον αφορά τη δημόσια αξιοσύνη ο καθένας αντιμετωπίζεται σύμφωνα με τον τρόπο με τον οποίο επιτυγχάνει σε αυτό που κάνει. Όσον αφορά τα κοινά, δηλαδή τα αξιώματα και τον πολιτικό ρόλο, δεν δείχνουμε προτίμηση σε κάποιον λόγω της καταγωγής του (από μέρους), αλλά με βάση την αρετή του.Ούτε κάποιος ο οποίος είναι φτωχός αλλά θα μπορούσε να κάνει κάτι για την πόλη , θα εμποδιστεί λόγω της κοινωνικής αφάνειας στην οποία βρίσκεται» (2, σ. 182)

Ο Ι.Θ. Κακριδής παρατηρεί ότι «η προτίμηση (των αρχόντων, των εχόντων δημόσιο αξίωμα) με βάση την αρετή» αποτελεί την αναβίωση του αριστοκρατικού αξιώματος, όπου την αρετή δεν την καθορίζει πια η καταγωγή, ή ο πλούτος, όπως στις γνήσιες αριστοκρατίες και ολιγαρχίες. (3, σ.50-51)

«ἀνεπαχθῶς δὲ τὰ ἴδια προσομιλοῦντες τὰ δημόσια διὰ δέος μάλιστα οὐ παρανομοῦμεν, τῶν τε αἰεὶ ἐν ἀρχῇ ὄντων ἀκροάσει καὶ τῶν νόμων, καὶ μάλιστα αὐτῶν ὅσοι τε ἐπὠφελίᾳ τῶν ἀδικουμένων κεῖνται καὶ ὅσοι ἄγραφοι ὄντες αἰσχύνην ὁμολογουμένην φέρουσιν

«Ενώ επιδεικνύουμε ανοχή στις ιδιωτικές μας σχέσεις, όσον αφορά τα δημόσια πράγματα δεν παραβαίνουμε το νόμο διότι μας εμποδίζει το δέος. Με αυτόν τον τρόπο δείχνουμε προσοχή τόσο σε αυτούς που κατέχουν εκ περιτροπής τα αξιώματα, όσο και στους νόμους. Κυρίως στους νόμους που είναι υπέρ εκείνων οι οποίοι υφίστανται την αδικία, καθώς και τους νόμους που, αν και άγραφοι, επιφέρουν ως ποινή το δημόσιο όνειδος.» (2, σ.182-183)

Είναι ενδιαφέρον ότι ο Καστοριάδης αποδίδει τους «αἰεὶ ἐν ἀρχῇ ὄντες» σαν «αυτούς που κατέχουν εκ περιτροπής τα αξιώματα», ενώ ο Άγγελος Βλάχος απλά ως «άρχοντες», ακριβώς όπως και ο Ι.Θ. Κακριδής, που σχολιάζει:

«Τον πολίτη τον κυβερνάει τώρα πια μια τόσο υψωμένη συνείδηση, ώστε να είναι απέναντι της πιο πολύ υπόλογος, αυτής το δέος να τον κρατάει να μην παρανομήσει, όχι κανένας εξωτερικός φραγμός, η τιμωρία του νόμου, είτε η διαταγή του άρχοντα. Σ’ αυτήν ακριβώς την πρόθυμη, αυτόβουλη  υποταγή του στο νόμο, προπαντός τον άγραφο, βρίσκει ο Αθηναίος την απόδειξη πως είναι λεύτερος.» (3, σ. 51)

Εδάφιο 38

Το εδάφιο αυτό είναι πιο «ελαφρύ» σε σχέση με το προηγούμενο, και αναφέρεται στους τρόπους και τους παράγοντες ξεκούρασης και απόλαυσης των Αθηναίων.

«Καὶ μὴν καὶ τῶν πόνων πλείστας ἀναπαύλας τῇ γνώμῃ ἐπορισάμεθα, ἀγῶσι μέν γε καὶ θυσίαις διετησίοις νομίζοντες, ἰδίαις δὲ κατασκευαῖς εὐπρεπέσιν, ὧν καθ’ ἡμέραν ἡ τέρψις τὸ λυπηρὸν ἐκπλήσσει.»

«Έχουμε εφοδιαστεί με πλήθος θεραπείες ή αντισταθμίσεις για τους μόχθους και τα έργα μας, τόσο μέσω των αγώνων και των θρησκευτικών μας τελετών, όσο επίσης και με τις ευπρεπείς ιδιωτικές κατασκευές. ενώ η ευχαρίστηση την οποία προσφέρουν καθημερινά διώχνει τις έγνοιες και τις αντιξοότητες.» (2, σ. 183)

Ο Καστοριάδης επισημαίνει ότι στο σημείο αυτό ο Περικλής και ο Θουκυδίδης φαίνεται να θεωρούν ότι οι συνθήκες στέγασης των Αθηναίων υπερέβαιναν τις καθαρά λειτουργικές απαιτήσεις και συνέβαλαν και αυτές στην άμβλυνση των προβλημάτων της ζωής.

«Επεσέρχεται δὲ διὰ μέγεθος τῆς πόλεως ἐκ πάσης γῆς τὰ πάντα, καὶ ξυμβαίνει ἡμῖν μηδὲν οἰκειοτέρᾳ τῇ ἀπολαύσει τὰ αὐτοῦ ἀγαθὰ γιγνόμενα καρποῦσθαι ἢ καὶ τὰ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων»

«Λόγω της σπουδαιότητας της πόλης μας έρχονται σε αυτήν – εισάγουμε – όλα τα προϊόντα ολάκερης της γης. Και τα αγαθά που εμείς παράγουμε δεν μας είναι περισσότερο οικεία από τα αγαθά που παράγουν οι άλλοι άνθρωποι.” (2, σ. 184)

«Κι’ ακόμα μας έρχονται, έτσι μεγάλη που είναι η πόλη μας από την πάσα γη τα πάντα και φτάνουμε τα αγαθά που γίνονται εδώ να μην τα χαιρόμαστε καθόλου σαν πιο δικά μας απ’ ο,τι και των άλλων ανθρώπων.» (3. σ. 11)

Ο Ι.Θ. Κακριδής σχολιάζει ότι το εδάφιο αυτό δίνει μια εικόνα της ζωής στην Αθήνα που διαφέρει ριζικά από εκείνη της Σπάρτης, «που δεν επιτρέπει καμιά πολυτέλεια στον πολίτη της, στο φαΐ του, στο ντύσιμο του, στο σπίτι του.» (3, σ. 51)

Ο Καστοριάδης τονίζει την εισαγωγή προϊόντων που ανατρέπει τις προσεγγίσεις της «αυτάρκειας».

Εδάφιο 39

Το εδάφιο αυτό αναφέρεται στην στρατιωτική εκπαίδευση και προετοιμασία.

» Διαφέρομεν δὲ καὶ ταῖς τῶν πολεμικῶν μελέταις τῶν ἐναντίων τοῖσδε. τήν τε γὰρ πόλιν κοινὴν παρέχομεν, καὶ οὐκ ἔστιν ὅτε ξενηλασίαις ἀπείργομέν τινα ἢ μαθήματος ἢ θεάματος, ὃ μὴ κρυφθὲν ἄν τις τῶν πολεμίων ἰδὼν ὠφεληθείη, πιστεύοντες οὐ ταῖς παρασκευαῖς τὸ πλέον καὶ ἀπάταις ἢ τῷ ἀφ’ ἡμῶν αὐτῶν ἐς τὰ ἔργα εὐψύχῳ»

«Και στη μελέτη των πολεμικών ξεχωρίζουμε από τους αντιπάλους μας σ’ αυτά τα σημεία.πρώτα πρώτα που την πόλη μας την κρατούμε ανοιχτή σε όλους και διώχνουμε ποτέ ξένο κανένα, για να τον εμποδίσουμε να μάθει ή να ιδεί κάτι, που άν δεν το κρύβαμε και το έβλεπε κάποιος από από τους εχτρούς μας θα μπορούσε τάχα να ωφεληθεί. Γιατί εμείς την πίστη μας τη στηρίζουμε όχι στις ετοιμασίες τόσο και στα ξεγελάσματα (χαρακτηριστικά της σπαρτιατικής μελέτης των στρατιωτικών), όσο στην ψυχική από εμάς τους ίδιους δύναμη, όταν είναι να ενεργήσουμε.» (3, σ. 11)

Ξενηλασία ήταν το δικαίωμα των εφόρων της Σπάρτης να διώχνουν όταν θέλουν τους ξένους από τη χώρα, ενώ σχετικός ήταν και ο αδιάκοπος φόβος των Σπαρτιατών μήπως προδοθούν τα μυστικά της πόλης.

Σημειώνω ότι είναι η πρώτη φορά στον Επιτάφιο που ο λόγος καθίσταται άμεσα αντιθετικός. Τα προσόντα των Αθηναίων παρουσιάζονται σε «έναντι» των αντιπάλων τους, που παρόλο ότι δεν κατονομάζονται, είναι οι Λακεδαιμόνιοι.

Επίσης η εμφατική αναφορά στην «Ανοικτή Πόλη» εν καιρώ πολέμου προαναγγέλλει την «Ανοικτή Κοινωνία» του Karl Popper.

Κλείνοντας το εδάφιο, ο Περικλής εγκωμιάζει την Αθήνα που θέλει να ζουν οι πολίτες της ελεύθεροι και ξένοιαστοι, ακόμη και ράθυμοι στον καιρό της ειρήνης, και να απολαμβάνουν τη ζωή, ώστε την ώρα του πολέμου να πολεμούν γιατί το θέλουν οι ίδιοι και όχι γιατί τους το επιβάλει κάποιος νόμος. Και ίσως αυτό τελικά να είναι η «ευψυχία».

Εδάφιο 40

«Φιλοκαλοῦμέν τε γὰρ μετεὐτελείας καὶ φιλοσοφοῦμεν ἄνευ μαλακίας· πλούτῳ τε ἔργου μᾶλλον καιρῷ ἢ λόγου κόμπῳ χρώμεθα, καὶ τὸ πένεσθαι οὐχ ὁμολογεῖν τινὶ αἰσχρόν, ἀλλὰ μὴ διαφεύγειν ἔργῳ αἴσχιον.«

«Αγαπούμε το ωραίο και μένουμε απλοί. Αγαπούμε τη θεωρία και δεν καταντούμε νωθροί. Ο πλούτος στέκει για μας πιο πολύ αφορμή για κάποιο έργο παρά για παινεψιές και λόγια. Και τη φτώχεια του να την παραδεχτεί κανείς, δεν είναι ντροπή. Ντροπή είναι να μην κοιτάξει δουλεύοντας να την ξεφύγει.» (3, σ.13-15)

«Αγαπούμε το ωραίο, αλλά μένομε απλοί και φιλοσοφούμε χωρίς να είμαστε νωθροί. Τον πλούτο μας τον έχομε για να τον χρησιμοποιούμε σε έργα και όχι για να καυχιόμαστε. Δεν θεωρούμε ντροπή την φτώχεια. Ντροπή είναι να μην την αποφεύγει κανείς δουλεύοντας.» (1)

Ο Καστοριάδης δεν παραμένει – όπως πάντα – σε μια απόδοση, αλλά διευρύνει το θέμα, ισχυριζόμενος ότι ο Περικλής λέει: «ασκούμε τη σοφία και την ομορφιά, αυτός είναι ο τρόπος ύπαρξης μας.» Και συνεχίζει: «αυτό σημαίνει να είσαι Αθηναίος: να φιλοσοφείς και να φιλοκαλείς… Εδώ ο Περικλής ενσωματώνει τη θεωρία με οργανικό τρόπο στη συνολική ζωή του ανθρώπινου όντος, ατομική και συλλογική, πολιτειακή και πολιτική – μια ζωή που είναι, εν πάση περιπτώσει, ζωή εντός και δια της πόλεως.» (4, σ. 247, 249)

Η τοποθέτηση του Καστοριάδη οδηγεί στο συμπέρασμα ότι «είναι δυνατό να ξεφύγουμε από τα ψεύτικα διλήμματα – άτομο ή συλλογικότητα, πολιτική κοινότητα ή κοινωνία των πολιτών – με τα οποία τρέφεται η πραγματικότητα που μπορούμε να ονομάσουμε νεωτερικό ατύχημα». (4, σ. 247)

Θέτει επίσης «εκτός πεδιάς» την πλατωνική και αριστοτελική αντίληψη που αναδεικνύει το «βίον θεωρητικόν» σε υπέρτατη μορφή της ζωής. (4, σ.249)

«ἔν τε τοῖς αὐτοῖς οἰκείων ἅμα καὶ πολιτικῶν ἐπιμέλεια, καὶ ἑτέροις πρὸς ἔργα τετραμμένοις τὰ πολιτικὰ μὴ ἐνδεῶς γνῶναι»

«Οι ίδιο εμείς, φροντίζομε και τις ιδιωτικές μας υποθέσεις και τα δημόσια πράγματα κ’ ενώ ο καθένας μας φροντίζει τις δουλειές του, τούτο δεν μας εμποδίζει να κατέχομε και τα πολιτικά.» (1)

«Και πάλι η φροντίδα αυτή του καθενός για τη δική του τη δουλειά και για το δικό του το σπίτι δεν τον κάνει αδιάφορο για της πολιτείας τα πράγματα.» (3, σ.53)

«Κι είμαστε οι ίδιοι που φροντίζουμε και για τα δικά μας και τα πολιτικά μαζί πράγματα, κι’ ενώ καθένας μας κοιτάζει τη δουλειά του, δεν κατέχουμε γι’ αυτό λιγότερο τα πολιτικά.» (3, σ.15)

«μόνοι γὰρ τόν τε μηδὲν τῶν δε μετέχοντα οὐκ ἀπράγμονα, ἀλλἀχρεῖον νομίζομεν»

«Μόνο εμείς θεωρούμε πως είναι όχι μόνον αδιάφορος, αλλά και άχρηστος εκείνος που δεν ενδιαφέρεται στα πολιτικά.» (1)

«Γιατί όποιον δεν θέλει να πάρει μέρος στα πολιτικά, στην Αθήνα τον βλέπουν σαν έναν άνθρωπο άχρηστο, όχι ήσυχο.» (3, σ.53)

Εδάφιο 41

«Ξυνελών τε λέγω τήν τε πᾶσαν πόλιν τῆς῾Ελλάδος παίδευσιν εἶναι καὶ καθἕκαστον δοκεῖν ἄν μοι τὸν αὐτὸν ἄνδρα παρἡμῶν ἐπὶπλεῖστἂν εἴδη καὶ μετὰ χαρίτων μάλιστἂν εὐτραπέλως τὸ σῶμα αὔταρκες παρέχεσθαι

«Με μια λέξη, τολμώ να πω ότι η Αθήνα είναι ο δάσκαλος των Ελλήνων και νομίζω πως ο κάθε μας πολίτης θα μπορούσε, με τη μεγαλύτερη ευκολία και χάρη, πολλά και άξια έργα να κάνη σε πολλές εκδηλώσεις της ζωής.» (1)

Ο Καστοριάδης αποδίδει και επεκτείνει:

«Η πόλη είναι παίδευσις, παιδεία και εκπαίδευση της Ελλάδας, και κάθε πολίτης ατομικά είναι ικανός να εκτελέσει μέσα σε αυτήν ένα μέγιστο αριθμό πραγμάτων, με τη μεγίστη διττή χάρη…. Ωστόσο αυτό που μοιάζει με παράλογη υπεροψία αποδείχτηκε σε τελική ανάλυση μια μάλλον μετριοπαθής εκτίμηση, διότι αυτή η συγκεκριμένη Αθήνα δεν υπήρξε μόνο η εκπαίδευση της Ελλάδας, αλλά και όλων όσοι δημιούργησαν αυτό που ονομάζουμε ελληνοδυτικό πολιτισμό.» (4, σ.250)

Ο ελληνοδυτικός πολιτισμός στηρίζεται στην διαδικασία του «κρίνειν και επιλέγειν». Ο πολίτης μπορεί με επιχειρήματα να απορρίψει τους θεσμούς της πολιτικής κοινότητας και να προτείνει καινούργιους, διαφορετικούς θεσμούς. Αναφέρομαι στον πολίτη επειδή η πολιτική λειτουργία και η θεσμοθέτηση της πολιτικής κοινότητας είναι κορυφαία διαδικασία και φαινόμενο, και καθορίζει όλα τα άλλα.

Ο Καστοριάδης προχωρά και σε μια άλλη πολύ ενδιαφέρουσα παρατήρηση, συγκρίνοντας αυτήν την αντίληψη του πολίτη με τον ορισμό του δίκαιου άνδρα και καλού πολίτη τον οποίο δίνει ο Πλάτων  στην Πολιτεία «τα εαυτού πράττειν και μη μη πολυπραγμονείν, να ασχολείται δηλαδή κανείς με τις δικές του υποθέσεις και να μην κάνει πολλά πράγματα… Πρόκειται προφανώς για τον ιδανικό πολίτη ενός αυταρχικού καθεστώτος.» (2, σ.191)

Ένα επίθετο που παρεξηγήθηκε από πολλούς είναι το «αύταρκες σώμα». Ο Ι.Θ. Κακριδής μάλιστα αντιπαραθέτει το σημείο αυτό με κάποιες ρήσεις του Σόλωνα όπως αυτές παρατίθενται από τον Ηρόδοτο: «Έτσι και ο ένας άνθρωπος δεν έχει καθόλου αυτάρκεια. Έχει το ένα, θα του λείπει το άλλο…». (3, σ.58)

Ο Καστοριάδης από την άλλη μεριά, αποδίδει το σημείο αυτό ως το επαρκές αποτέλεσμα στο οποίο μπορεί να φτάσει ένας άνθρωπος ως σώμα, ως μονάδα δηλαδή. Η ατομική ανάπτυξη και εξέλιξη είναι δυνατή στην πόλη της Αθήνας, και δεν θα ήταν δυνατή χωρίς την πόλη ή έξω από αυτήν. (2, σ.198)

Εδάφιο 42

«καὶ εἴρηται αὐτῆς τὰ μέγιστα· ἃ γὰρ τὴνπόλιν ὕμνησα, αἱ τῶν δε καὶ τῶν τοιῶν δε ἀρεταὶ ἐκόσμησαν, καὶ οὐκ ἂν πολλοῖς τῶν῾Ελλήνων ἰσόρροπος ὥσπερ τῶν δε ὁ λόγος τῶν ἔργων φανείη»

Καὶ εἶπα τὰ περισσότερα ποὺ εἴχα νὰ πῶ, γιατὶ αὐτῶν ποὺ κοίτονται ὲδῶ καὶ τῶν ὁμοίων τους ἡ ἀνδρεία ἐστόλισε τὴν πολιτεία μὲ ὅσα ἐγώ, ὑμνώντας την, εἶπα πὼς ἔχει. Λίγοι εἶναι οἱ Ἕλληνες ποὺ δὲν εἶναι, σὰν καὶ τοὺς γενναίους αὐτούς, κατώτεροι ἀπὸ τὸν ἔπαινο ποὺ τοὺς γίνεται. (1)

«τὴν δὲ τῶν ἐναντίων τιμωρίαν ποθεινοτέραν αὐτῶν λαβόντες καὶ κινδύνων ἅμα τόνδε κάλλιστον νομίσαντες ἐβουλήθησαν μεταὐτοῦ τοὺς μὲν τιμωρεῖσθαι, τῶν δὲ ἐφίεσθαι, ἐλπίδι μὲν τὸ ἀφανὲς τοῦ κατορθώσειν ἐπιτρέψαντες,ἔργῳ δὲ περὶ τοῦ ἤδη ὁρωμένου σφίσιν αὐτοῖς ἀξιοῦντες πεποιθέναι, καὶ ἐν αὐτῷ τῷ ἀμύνεσθαι καὶ παθεῖν μᾶλλον ἡγησάμενοι ἢ [τὸ] ἐνδόντες σῴζεσθαι, τὸ μὲν αἰσχρὸν τοῦ λόγου ἔφυγον, τὸ δἔργον τῷ σώματι ὑπέμειναν καὶ διἐλαχίστου καιροῦ τύχης ἅμα ἀκμῇ τῆς δόξης μᾶλλον ἢ τοῦ δέους ἀπηλλάγησαν

Λογαριάζοντας πὼς ἀνώτερο ἀπ’ ὅλα εἶναι νὰ τιμωρήσουν τὸν ἐχθρὸ καὶ πὼς ἀπ’ ὅλους τοὺς κινδύνους αὐτός τὸν ὁποῖο ἀντίκρυζαν ἦταν ὁ ἐνδοξότερος, τὸν ἀντιμετώπισαν γιὰ νὰ ἐκδικηθοῦν τοὺς πολεμίους. Μὴ ξέροντας ἄν θά ἐπιτύχουν, βασίστηκαν στὴν ἐλπίδα, στὴν μάχη, ὅμως, ἀπάνω δεν στηρίχθηκαν παρὰ στον ἐαυτό τους γιὰ νὰ πολεμήσουν. Προτίμησαν ν’ ἀντισταθοῦν καὶ νὰ πεθάνουν παρὰ νὰ δειλιάσουν καὶ νὰ ζήσουν κι ἀπόφυγαν ἔτσι τὴν ντροπὴ τῆς καταλαλιάς, θυσιάζοντας τὴν ζωή τους γιὰ τὸ ἔργο ποὺ εἴχαν ἀναλάβει. Ἡ στιγμὴ ποὺ τοὺς βρῆκε τὸ χτύπημα τῆς μοίρας δὲν ἦταν γι’ αὐτοὺς στιγμὴ φόβου, ἀλλὰ δόξας. (1)

Εδάφιο 43

«Καὶ οἵδε μὲν προσηκόντως τῇ πόλει τοι οίδε ἐγένοντο·»

Οι άνθρωποι αυτοί ενήργησαν προσηκόντως, κατά τρόπον αντάξιο της πόλεως. (2, σ.199)

Στάθηκαν ἀντάξιοι τῆς πολιτείας ποὺ τοὺς ἀνάθρεψε. (1)

«ἀλλὰ μᾶλλον τὴν τῆς πόλεως δύναμιν καθ’ ἡμέραν ἔργῳ θεωμένους καὶ ἐραστὰς γιγνομένους αὐτῆς, καὶ ὅταν ὑμῖν μεγάλη δόξῃ εἶναι, ἐνθυμουμένους ὅτι τολμῶντες καὶ γιγνώσκοντες τὰ δέοντα καὶ ἐν τοῖς ἔργοις αἰσχυνόμενοι ἄνδρες αὐτὰ ἐκτήσαντο, καὶ ὁπότε καὶ πείρᾳ του σφαλεῖεν, οὐκ οὖν καὶ τὴν πόλιν γε τῆς σφετέρας ἀρετῆς ἀξιοῦντες στερίσκειν, κάλλιστον δὲ ἔρανον αὐτῇ προϊέμενοι.»

Πρέπει νὰ βλέπετε τὸ μεγαλεῖο τῆς πολιτείας στὶς καθημερινὲς της ἐκδηλώσεις καὶ να συλλογίζεστε πὼς τῆς τὸ ἔδωσαν ἄνδρες γενναῖοι ποὺ εἶχαν τὸ αἴσθημα τοῦ καθήκοντος καὶ μεγάλη φιλοτιμία σὲ κάθε ἔργο ποὺ ἀναλάμβαναν. Ἄν, καμιά φορά, ἀτυχοῦσαν σὲ κάποιο ἐγχείρημα, δὲν στεροῦσαν ὅμως τὴν πατρίδα ἀπ’ τὴν ἀνδρεία τους, γιατὶ θεωροῦσαν πὼς ἡ ὡραιότερη κοινὴ προσφορὰ ἦταν νὰ θυσιαστοῦν γι’ αὐτήν. (1)

Οι άντρες που έδωσαν στην πόλη τη δύναμη της το έκαναν όντας θαρραλέοι, γνωρίζοντας αυτό που έπρεπε να κάνουν και δρώντας με αιδώ. (2, σ.199)

Ο Καστοριάδης ισχυρίζεται ότι οι τρεις παραπάνω όροι είναι η θεωρία των τριών ιδιοτήτων της ψυχής και των τριών βασικών αρετών που θα αναπτύξει στη συνέχεια ο Πλάτων στην Πολιτεία (ΙV, 436).

Η τόλμη και το θάρρος αντιστοιχεί στο θυμό, το μέρος της ψυχής που μπορεί να θυμώσει, η αισχύνη έχει σχέση με την επιθυμία, ενώ η γνώση παραπέμπει στο λογιστικό, και τη σοφία.(2, σ.200)

«ἀνδρῶν γὰρ ἐπιφανῶν πᾶσα γῆ τάφος, καὶ οὐ στηλῶν μόνον ἐν τῇ οἰκείᾳ σημαίνει ἐπιγραφή, ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ μὴ προσηκούσῃ ἄγραφος μνήμη παρ’ ἑκάστῳ τῆς γνώμης μᾶλλον ἢ τοῦ ἔργου ἐνδιαιτᾶται»

Γιατί των ανθρώπων των ξεχωριστών τάφος είναι η γη ολόκληρη. Και δεν φανερώνει το όνομα τους μιας στήλης η επιγραφή στην πατρική τους χώρα μόνο. Και στα ξένα μέρη σε καθενός την ψυχή μέσα φωλιάζει άγραφη η θύμηση, όχι τόσο για το έργο που έκαμαν, πιο πολύ για το φρόνημα τους. (3,σ.23)

«γιατὶ τάφος τῶν μεγάλων εἶναι ἡ πᾶσα γῆ καὶ δὲν φανερώνεται ἀπὸ τὴν ὲπιγραφὴ μιὰς στήλης στὴν πατρική τους χώρα. Καὶ στὰ πιὸ μακρινὰ μέρη, ἡ μνήμη τους, ἄγραφη, μένει ζωηρότερη μέσα στὶς ψυχές, περισσότερο γιὰ τὴν ἀνδρεία τους παρὰ γιὰ τὸ ἔργο ποὺ ἔκαναν.» (1)

Ο Καστοριάδης σημειώνει ότι αυτή η μνήμη, αυτή η ανάμνηση που φωλιάζει στον καθένα, είναι ανάμνηση όχι του έργου τους, αλλά της «γνώμης» τους, που και αυτός αποδίδει ως φρόνημα, όπως και ο Ι.Θ. Κακριδής. (2, σ.201)

«οὓς νῦν ὑμεῖς ζηλώσαντες καὶ τὸ εὔδαιμον τὸ ἐλεύθερον, τὸ δ’ ἐλεύθερον τὸ εὔψυχον κρίναντες μὴ περιορᾶσθε τοὺς πολεμικοὺς κινδύνους»

Ἔχοντας αὐτοὺς γιὰ παράδειγμα καὶ ξέροντας πὼς εὐτυχία θὰ πῆ ἐλευθερία καὶ ὲλευθερία σημαίνει ἀνδρεία, δὲν πρέπει νὰ δειλιάζετε μπροστὰ στοὺς κινδύνους τοῦ πολέμου.(1)

Ο Καστοριάδης παραπέμπει στην ρήση του Rousseau «πρέπει να επιλέξουμε την ελευθερία ή την ανάπαυση». (2, σ.202)

«ἀλγεινοτέρα γὰρ ἀνδρί γε φρόνημα ἔχοντι ἡ μετὰ τοῦ [ἐν τῷ] μαλακισθῆναι κάκωσις ἢ ὁ μετὰ ῥώμης καὶ κοινῆς ἐλπίδος ἅμα γιγνόμενος ἀναίσθητος θάνατος.«

Γιὰ τοὺς ἀνδρείους ὁ ἐξευτελισμὸς τῆς δειλίας εἶναι χειρότερος ἀπ’ τὸν γενναῖο κι ἀναπάντεχο θάνατο.(1)

Εδάφιο 44

«Δι’ ὅπερ καὶ τοὺς τῶνδε νῦν τοκέας, ὅσοι πάρεστε, οὐκ ὀλοφύρομαι μᾶλλον ἢπαραμυθήσομαι. ἐν πολυτρόποις γὰρ ξυμφοραῖς ἐπίστανται τραφέντες· τὸ δ’ εὐτυχές, ο῏ ἂν τῆς εὐπρεπεστάτης λάχωσιν,ὥσπερ οἵδε μὲν νῦν, τελευτῆς, ὑμεῖς δὲ λύπης, καὶ οἷς ἐνευδαιμονῆσαί τε ὁ βίος ὁμοίως καὶ ἐντελευτῆσαι ξυνεμετρήθη»

Γι’ αὐτὸ καὶ τοὺς γονεῖς ποὺ ἦρθαν στὴν τελετὴ δὲν τοὺς κλαίω τόσο ὅσο θέλω νὰ τοὺς παρηγορήσω. Ξέρουν πώς ἀνδρώθηκαν γιά ν’ ἀντικρύσουν τὶς πολλὲς τροπὲς τῆς ζωῆς. Ἀλλά εἶναι τύχη τὸ νὰ βρῆ κανεὶς ἕνα δοξασμένο τέλος. (1)

«…δεν θέλω να κλάψω μαζί σας, αλλά μάλλον να σας παρηγορήσω. Γνωρίζω ότι η ζωή είναι φτιαγμένη από ποικίλες μεταπτώσεις (μεταφράζει η Jaqueline de Romilly). Πρόκειται κυριολεκτικά για «δύσκολες συγκυρίες».Μας έρχεται στο νου η φράση του Σόλωνα στον Κροίσο, την οποία μας μεταφέρει ο Ηρόδοτος¨όλα τα ανθρώπινα πράγματα είναι ξυμφοραί – απρόβλεπτες και ανορθολογικές, όσον αφορά τις επιθυμίες του ατόμου, αλληλουχίες γεγονότων.» (2, σ. 2013)

Ο Καστοριάδης καταλήγει με την επισήμανση ότι ο Περικλής λέει τότε κάτι το εκπληκτικό που καταδεικνύει την ελληνική αντίληψη για τη ζωή του ανθρώπου: η ευτυχία, η καλή τύχη, είναι να τύχει να βρει κανείς τον πιο ευγενή θάνατο ή το πένθος του να έχει ευγενή αιτία, να βρει σε τελευταία ανάλυση ότι ευτυχία και ζωή είχαν ως κοινό μέτρο τον θάνατο.

«ὅσοι δ’ αὖπαρηβήκατε, τόν τε πλέονα κέρδος ὃν ηὐτυχεῖτε βίον ἡγεῖσθε καὶ τόνδε βραχὺν ἔσεσθαι, καὶ τῇ τῶν δε εὐκλείᾳ κουφίζεσθε. τὸ γὰρ φιλότιμον ἀγήρων μόνον, καὶ οὐκ ἐν τῷ ἀχρείῳ τῆς ἡλικίας τὸ κερδαίνειν, ὥσπερ τινές φασι, μᾶλλον τέρπει, ἀλλὰ τὸ τιμᾶσθαι.»

Ὅσοι ἀπὸ σᾶς εἴστε μεγάλης ἡλικίας, ἄς θεωρῆτε κέρδος τὴν ὥς τώρα εὐτυχισμένη σας ζωή καὶ ἄς εὔχεστε πὼς λίγα εἶναι τὰ χρόνια ποὺ σᾶς μένουν ἀκόμα νὰ ζήσετε μὲ παρηγοριὰ τὴ δόξα τῶν παιδιῶν σας. Μόνο ἡ ἀγάπη γιὰ τὶς τιμὲς δὲν φθείρεται. Στὸ γήρας, ἡ μεγαλύτερη εὐτυχία δὲν εἶναι, ὅπως λένε, τὰ χρήματα, ἀλλὰ οἱ τιμές.(1)

Ο Καστοριάδης υποσημειώνει ότι ο αστρονόμος Laplace παραπονιόταν, πεθαίνοντας, ότι ο άνθρωπος κυνηγά μόνον χίμαιρες.   Και πράγματι, μπροστά στον θάνατο η τιμή και η δόξα μπορεί να φαίνεται ότι δεν έχουν αρκετό βάρος. Ωστόσο, ο άνθρωπος είναι άνθρωπος ακριβώς επειδή κυνηγά χίμαιρες, ενώ τα πάντα, και η ίδια η δόξα, εξαρτώνται μυστηριωδώς από την ποιότητα και το περιεχόμενο αυτής της χίμαιρας. (2, σ. 212)

.

Αντί επιλόγου

Κλείνοντας αυτή την «ανάγνωση» του Επιταφίου, θα ήθελα σύντομα να αναφερθώ σε δύο αλληλένδετα ζητήματα που έχουν τεθεί.

Το πρώτο ζήτημα είναι εκείνο της «αυθεντικότητας», κατά πόσον δηλαδή ο αναγραφόμενος λόγος είναι πιστός στα όσα είπε ο Περικλής. Ο Ι.Θ. Κακριδής (3) ισχυρίζεται ότι ο λόγος είναι φτιαχτός, και είναι λόγος που θα ήθελε να ακούσει ο Θουκυδίδης για την αγαπημένη του Αθήνα. Ο Καστοριάδης πάλι (2) θεωρεί ότι ο Θουκυδίδης είναι κατά το δυνατόν πιστός στα όσα άκουσε από τον Περικλή.Όμως ο Καστοριάδης ξεπερνάει το θέμα της «περίκλειας» αυθεντικότητας. Αναφέρει χαρακτηριστικά: «Όπως ας πούμε δεν έχει σημασία άν την «Κριτική του Καθαρού Λόγου» την υπαγόρευσε στον Immanuel Kant ένας άγνωστος. ο οποίος τον επισκεπτόταν στις 5 το πρωί, ή άν είναι πράγματι έργο του Kant. Αυτό που έχει σίγουρα σημασία είναι ότι μεταξύ του 1770 και 1781, κάποιος άνθρωπος στη Γερμανία μπόρεσε να σκεφτεί αυτά που βρίσκουμε στην Κριτική, και ότι ένας Αθηναίος σκέφτηκε κι έγραψε αυτά τα πράγματα περί τα τέλη του 5ου αιώνα.» (2, σ. 200)

Το δεύτερο ζήτημα, αφορά τον χρόνο συγγραφής του Επιταφίου. Πότε συνέγραψε ο Θουκυδίδης τον Επιτάφιο; Στον πρώτο χρόνο του πολέμου,, ή στο τέλος του; Ή μήπως και στις δύο χρονικές στιγμές; Έγραψε δηλαδή τον Επιτάφιο τον πρώτο χρόνο του πολέμου, και μετά τον ξανάγραψε στο τέλος του. Ο Ι.Θ. Κακριδής θεωρεί ότι ο Επιτάφιος γράφτηκε δύο φορές. Ο Mark Toher στο άρθρο του «On «Thucydides’ Blunder»: 2.34.5″ θεωρεί πιθανά και τα δύο σενάρια. Να γράφτηκε μια εκδοχή του επιταφίου το 429 και μετά να ξαναγράφτηκε το 404, μετά το τέλος του πολέμου.

Ο γερασμένος και κουρασμένος από την εικοσαετία εξορία Θουκυδίδης, γυρνάει στην αγαπημένη του πόλη, και την βρίσκει ερειπωμένη και κατειλημμένη από τους Σπαρτιάτες.  Ο άνθρωπος που έγραψε «αντικειμενικά» την ιστορία του πολέμου, βρίσκεται μπροστά στην φρίκη της ηττημένης πόλης. Μιας πόλης που λάτρεψε και εξακολουθεί να λατρεύει. Δεν είναι παράλογο λοιπόν να υποθέσουμε ότι ξαναγράφει τον επιτάφιο του Περικλέους, αφού ο Περικλής ήταν ο άνθρωπος που πεθαίνοντας στον τρίτο χρόνο του πολέμου άφησε πίσω ένα κενό που δεν αποκαταστάθηκε ποτέ και – ίσως -οδήγησε στην τελική ήττα.  Ο ξαναγραμμένος Επιτάφιος αποτελεί ύμνο προς την Δημοκρατία, ύμνο προς τον Περικλή, ύμνο προς την Αθήνα που καταστράφηκε, αλλά παρόλα αυτά θα παραμείνει ζωντανή εις τους αιώνες.

Πηγές

1. Θουκυδίδου, Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου. Μετάφραση Αγγέλου Βλάχου. Βιβλιοπωλείο της Εστίας, Αθήνα 1998.

2. Κορνήλιος Καστοριάδης, Η Ελληνική Ιδιαιτερότητα, Τόμος Γ’, Θουκυδίδης, η ισχύς και το δίκαιο. Εκδόσεις Κριτική, Αθήνα 2011. Στον τόμο αυτό γίνεται εκτεταμένη αναφορά στον Επιτάφιο.

3. Ι.Θ. Κακριδή, Περικλέους Επιτάφιος. Κείμενο, Μετάφραση, Επιλεγόμενα. Αθήνα 1943. Εκτός από τη μετάφραση, ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα επιλεγόμενα του Ι.Θ. Κακριδή.

4. Κορνήλιος Καστοριάδης, Η Ελληνική Ιδιαιτερότητα, Τόμος Β’, Η Πόλις και οι Νόμοι. Εκδόσεις Κριτική, Αθήνα 2011. Στον τόμο αυτό γίνεται ανάλυση του εδαφίου 40 του Επιταφίου.

(Η αναφορά στις πηγές στο κείμενο γίνεται σε παρένθεση, με πρώτο τον αριθμό της πηγής, και στη συνέχεια την σελίδα.)

The battle of Marathon, 490 BC

Κυριακή, 17 Αυγούστου, 2014

The mountains look on Marathon,
And Marathon looks on the sea.
And musing there an hour alone,
I dreamed that Greece might still be free,
For standing on the Persian’s grave,
I could not deem myself a slave.
(Lord Byron, The Isles of Greece)

Marathon - Tumulus

Marathon – Tumulus

In his 1846 review of Grote’s «History of Greece», John Stuart Mill wrote:

“The interest of Grecian history is unexhausted and inexhaustible. As a mere story, hardly any other portion of authentic history can compete with it. Its characters, its situations, the very march of its incidents, are epic. It is an heroic poem, of which the personages are peoples. It is also, of all histories of which we know so much, the most abounding in consequences to us who now live. The true ancestors of the European nations (it has been well said) are not those from whose blood they are sprung, but those from whom they derive the richest portion of their inheritance. The battle of Marathon, even as an event in English history, is more important than the battle of Hastings. If the issue of that day had been different, the Britons and the Saxons might still have been wandering in the woods.”

Remnants of the Tropaion erected on the plain of Marathon after the battle.

Remnants of the Tropaion erected on the plain of Marathon after the battle. Archaelogical Museum of Marathon

Introduction

The Battle of Marathon is important for many reasons. Lord Byron and John Stuart Mill stated some of the them in the passages quated above.

It also has many layers.

The military layer is one of them.

The other is Persians against Greeks.

There is also one though that is not apparent at first sight. Democracy against oligarchy and aristocracy.

250px-Pnyx-berg2

The Pnyx in Athens

Democracy in Athens

One clarification is required at the outset. The Athenian Polis included all of Attica, not only the geographic area of Athens.

Marathon is one of the areas of Attica, and thus was part of the Athenian Polis.

Most historians agree that Democracy in Athens was established by Cleisthenes in 508/507.

In 510 BC, with the help of the Spartans, Cleisthenes overthrew Hippias, the ruler of Athens, son of tyrant Peisistratos, who ruled the City until 528 BC.

But he did not rule straight away, because the Spartans favoured his rival, Isagoras, and they expelled Cleisthenes from the city.

After returning to power, Cleisthenes made some significant reforms that strengthened democratic rule (8):

  • He established legislative bodies run by individuals chosen by lottery, a true test of real democracy, rather than kinship or heredity.
  • He reorganized the Boule, created with 400 members under Solon, so that it had 500 members, 50 from each tribe.
  • He also introduced the bouletic oath, «To advise according to the laws what was best for the people».
  • The court system (Dikasteria — law courts) was reorganized and had from 201–5001 jurors selected each day, up to 500 from each tribe.

It was the role of the Boule to propose laws to the assembly of voters, who convened in Athens around forty times a year for this purpose. The bills proposed could be rejected, passed or returned for amendments by the assembly.

It is important to stress that Democracy did not arrive in Athens suddenly. The wheels were set in motion in the 7th century. It just so happens that it all came together when Cleisthenes ruled.

Given the nature of direct democratic rule in Athens, it comes as no surprise that Hippias did not fit in. It was nothing personal. Athenian democracy was incompatible with oligarchy and monarchy. Hippias had no chance to rule Athens again, if this was left to the Athenians to decide.

For this reason during the Ionian Revolt, which I will briefly discuss in the next section, he decided to join the Persians and return to Athens as a victor with the Persian army and navy.

The Old Bouleuterion, about SOO B.C. Model by Fetros Demetriades and Kostas Papoulias. Athens, Agora Museum. Excavations have revealed the foundations of a nearly square building (23.30 m. X 23.80 m.), with a cross wall dividing the structure into a main chamber and entrance vestibule. The main room probably had five supports, although the foundations for only three have been found. There is no trace of seats, but they might be restored as rectilinear tiers of wooden benches on three sides.

The Old Bouleuterion, about 500 B.C. Model by Fetros Demetriades and Kostas Papoulias. Athens, Agora Museum. Excavations have revealed the foundations of a nearly square building (23.30 m. X 23.80 m.), with a cross wall dividing the structure into a main chamber and entrance vestibule. The main room probably had five supports, although the foundations for only three have been found. There is no trace of seats, but they might be restored as rectilinear tiers of wooden benches on three sides. (www.agathe.gr)

The Ionian Revolt (499-493 BC)

The Ionian Revolt is the precursor of the Greek-Persian Wars on Greek soil and sea.

By the time of Darius I, the Persian empire covered most of southwest Asia and Asia Minor, reaching as far as the easternmost boundaries of Europe. The Persians demanded tribute and respect from all they dominated. (7)

The Ionian revolt started at 499, when the Ionian cities of Minor Asia rebelled against the Persian King Darius.

The Athenians and Eretrians sent a task force of 25 triremes to Asia Minor to aid the revolt. (5)

From 499 to 494 there were a lot of campaigns without any decisive effect.

By 494, the Persian army and navy had regrouped and made straight for the rebellion epicentre at Miletus. (6)

1280px-Miletus_Bay_silting_evolution_map-en.svg

Miletus Bay and Lade

The decisive confrontation took place at sea, off the small island of Lade. The Persians convinced the Samians to defect, leaving the Ionian navy exposed. Although the Ionians and their allies fought bravely, they lost to the Persians. This was the beginning of the end of the Ionian revolt.

During the revolt, the deposed tyrant of Athens Hippias, fled to the Persian Palace and became an «advisor» to the Persian King Darius I.

We will meet Hippias again in the battle of Marathon.

When it all ended, in 493, one thing was certain. Darius wanted revenge. The Athenians and Eretrians had to pay for their role in the Ionian Revolt.

992px-Map_Greco-Persian_Wars-en.svg

The first Persian invasion of Greece (492 – 490 BC)

The Persians invaded Greece because they wanted to punish Athens and Eretria for their role in the Ionian Revolt. Darius I also wanted to expand his control of the Eastern Mediterranean.

There were two campaigns in the first Persian invasion of Greece.

The first in 492 under Mardonius, saw the Persians take over Thrace and Macedon. In 491, Darius sent ambassadors to all Greek Cities, demanding their submission. Almost all cities submitted, except Athens and Sparta. Darius knew that he had to proceed to the next campaign.

In 490, under the command of his nephew Artaphernes and the Median admiral Datis, this Persian armada allegedly consisted of 600 ships (troop and transport, provided and manned by subject allies) and an unspecified number of Persian infantry and cavalry, described by Herodotus as ‘powerful and well-equipped’.

Starting from the island of Naxos, the Persians captured a number of other Greek cities and islands en route, and besieged Eretria which succumbed after six days, weakened from within by party political strife and a pro-Persian faction which betrayed the city. A few days later, the Persians sailed for Attica, ‘in high spirits and confident’ (Herodotus). Marathon was selected as the best spot to invade, being closest to Eretria and also the most suitable for cavalry manoeuvres. At least, such was the advice of Hippias who was with this Persian force which he hoped would restore him to power. It was here that his father Pisistratus had landed in 546 for his successful bid for the tyranny in Athens. (1)

Greek hoplite and Persian warrior fighting each other. Depiction in ancient kylix. 5th c. B.C. National Archaelogical Museum, Athens

Greek hoplite and Persian warrior fighting each other. Depiction in ancient kylix. 5th c. B.C. National Archaelogical Museum, Athens

Liberty and Equality of civic rights are brave spirit stirring things, and they who, while under the yoke of a despot, had been no better men of war than any of their neighbours, as soon as they were free, became the foremost men of all. For each felt that in fighting for a free commonwealth, he fought for himself and whatever he took in hand he was willing to do the work thoroughly. Herodotus

Marathon - Tumulus

Marathon – Tumulus

The Athenian Army 

The army was managed by the polemarch, together with ten generals, one elected from each of the tribes. Starting with Kleisthenes, there were ten tribes in the Polis of Athens, therefore there were 10 generals, one elected from each tribe. In their attempt to ensure equality, the Athenians by the 5th century allotted most offices, even the highest archonships. Some positions, however, such as treasurers and the water commissioner, required «technical» knowledge and could not be left to the luck of the draw; these remained elective.

The generalships are the clearest example of this practice, of electing rather than allotting, and many of the leading statesmen of Athens held the position. Perikles, for instance, never served as eponymous archon-nominally the highest post in the state-but he was elected general of his tribe year after year, and from that position he guided Athenian affairs for decades.

The army was made of oplites (men bearing arms), who were Athenian citizens. All oplites were volunteers, and were providing for their arms and equipment. It was considered one of the highest honors to be able to fight for the Polis, as became known to the world with Pericles’ Funeral Oration.

At the time of the Marathon Battle, each tribe (phyle) nominated 1,000 oplites.

Contrary to the Athenian Army, the Persian Army consisted mostly of people who were conscripted from various occupied territories, including Ionia. Only the officers were Persians.

From a technical perspective, the Athenian Army had two major disadvantages compared to the Persian. The Athenians had no cavalry and no arch men.

Fragment of an Athenian (Attic) red-figure bell-krater (mixing bowl), Stb century B.C. H.: 0.12 7 m. Athens, Agora Museum P 15837. A warrior with helmet, sword in scabbard, spear and shield (device: snake) attacks an opponent to the left (now missing). (9)

Fragment of an Athenian (Attic) red-figure bell-krater (mixing bowl), Stb century B.C. H.: 0.12 7 m. Athens, Agora Museum P 15837. A warrior with helmet, sword in scabbard, spear and shield (device: snake) attacks an opponent to the left (now missing). (9)

The Battle

In overall charge of the Athenian Army was the War-Archon (polemarch), Callimachus, who had been elected by the whole citizen body. (5)

Initially there was a big disagreement among the generals. Should they go to Marathon and battle the Persians, or should they stay in Athens and protect the city?

The argument was won by Miltiades, who convinced Callimachus that they should battle the Persians in Marathon.

Militiades was one of the ten generals under the polemarch, but after the crucial decision was made, by the consensus of the generals he was placed in command. The win in Marathon is attributed to Miltiades’ genius by many historians.

The forces of the Athenians and the Plataeans totaled only 11,000 men (the column of the Plataeans was 1,000 strong) – the Persian force was perhaps 20-25,000 strong. (11)

While the two armies were facing each other on the Marathon plain, the Spartans were celebrating a period of peace and could not move to the aid of the Athenians before the pweriod was over, somewhere around the  middle of August 490.

Therefore, it appears to have been to the benefit of the Athenians to wait.

We do not know who attacked first. But the battle bagan before the Spartans even left their city to march to Athens.

Early in the morning of the batle, the Persians followed Hippias’ advice and sent most of their ships and cavalry to Phaleron, the port of Athens. They thus thought that after the battle in Marathon they could easily capture the city that was not defended, as all armed units were in Marathon. This journey from Marathon to Phaleron would take 6 to 8 hours.

The Athenians were informed by Ionian soldiers in the Persian Army that the fleet had sailed and Miltiades decidd to attack.

The battle started at arounf 05:30 in the morning and it was over in three hours.

At the time of the battle commencing there was only around one mile (1.5 kilometres) separating both armies.

The formation of the Greek army was one with the central armed forces having soldiers in rank of 4 while the flanking forces had soldiers in rank of 8. This formation then either marched or ran (most likely marched) the distance to the Persian forces and stopped some 200 metres short of the Persian army.

At this point the Greek army went into a mad run to the enemy. Upon battle commencing the Greek middle ranks of four were pushed back slightly, but the flanks routed the Persians flanks that then fled back to their ships.

After the battle was over, and decidely won by the Athenians, Miltiades left a small contingent to guard the area so that the Persians would not be able to land again in Marathon, and with the rest of the Army marched back to Athens. They made it on time, so that when the PErsian navy arrived in Phaleron, they found the Athenian Army ready to welcome them.

After an assessment of the situation, the Persians decided to abort the mission to conquer Athens and sailed back to their land.

Hippias is said to have died at Lemnos, on the journey back «home».

Battle_of_Marathon_Greek_Double_Envelopment

Herodotus on the Battle of Marathon (10)

112.  The lines were drawn up, and the sacrifices were favorable; so the Athenians were permitted to charge, and they advanced on the Persians at a run. There was not less than eight stades in the no man’s-land between the two armies. The Persians, seeing them coming at a run, made ready to receive them; but they believed that the Athenians were possessed by some very desperate madness, seeing their small numbers and their running to meet their enemies without support of cavalry or archers. That was what the barbarians thought; but the Athenians, when they came to hand-to-hand fighting, fought right worthily. They were the first Greeks we know of to charge their enemy at a run and the first to face the sight of the Median dress and the men who wore it. For till then the Greeks were terrified even to hear the names of the Medes.

113.  The fight at Marathon went on for a long time, and in the center the barbarians won, where the Persians themselves and the Sacae were stationed. At this point they won, and broke the Greeks, and pursued them inland. But on each wing the Athenians and the Plataeans were victorious, and, as they conquered, they let flee the part of the barbarian army they had routed, and, joining their two wings together, they fought the Persians who had broken their center; and then the Athenians won the day. As the Persians fled, the Greeks followed them, hacking at them, until they came to the sea. Then the Greeks called for fire and laid hold of the ships.

1280px-Helmet_of_Miltiades_050911

Helmet of Miltiades, Archaelogical Museum of Olympia, Greece

114.  At this point of the struggle the polemarch [Callimachus] was killed, having proved himself a good man and true, and, of the generals, there died Stesilaus, son of Thrasylaus. And Cynegirus, the son of Euphorion, gripped with his hand the poop of one of the ships and had his hand chopped off with an axe and so died, and many renowned Athenians also.

115.  In this fashion the Athenians captured seven of the ships. With the rest of the fleet, the barbarians, backing water, and taking from the island where they had left them the slaves from Eretria, rounded Cape Sunium, because they wished to get to Athens before the Athenians could reach it. There was a slander prevalent in Athens that they got this idea from a contrivance of the Alcmaeonidae, in accord with a covenant they had made with the Persians, showed a signal, the holding-up of a shield, for those barbarians who were on shipboard.

116.  They rounded Sunium, all right; but the Athenians, rushing with all speed to defend their city, reached it first, before the barbarians came, and encamped, moving from one sanctuary of Heracles – the one at Marathon – to another, the one at Cynosarges. The barbarians anchored off Phalerum – for in those days that was the harbor of Athens – and, after riding at anchor there for a while, they sailed back, off to Asia.

117.  In this battle of Marathon there died, of the barbarians, about six thousand four hundred men, and, of the Athenians, one hundred and ninety-two. Those were the numbers of the fallen on both sides. . . .

Marathon - Memorial Stele

Marathon – Memorial Stele

Aeschylus and Cavafy

One of Marathon’s more renowned combatants, the ancient Greek playwright Aeschylus, who ultimately was recognized as the ‘Father of Tragedy’ purportedly composed his own epitaph. An indication of the battle’s significance is that he did not mention any of the great works in his distinguished oeuvre, only of his exploits on this highly venerated battlefield.

Beneath this stone lies Aeschylus, son of Euphorion, the Athenian,
who perished in the wheat-bearing land of Gela;
of his noble prowess the grove of Marathon can speak,
or the long-haired Persian who knows it well

Αἰσχύλον Εὐφορίωνος Ἀθηναῖον τόδε κεύθει
μνῆμα καταφθίμενον πυροφόροιο Γέλας·
ἀλκὴν δ’ εὐδόκιμον Μαραθώνιον ἄλσος ἂν εἴποι
καὶ βαθυχαιτήεις Μῆδος ἐπιστάμενος

Bust of Aeschylus

Bust of Aeschylus

Ο Αισχύλος, ο Αθηναίος γιός του Ευφορίωνα βρισκεται σε τουτο το μνημα

Έκλεισε τα μάτια στη Γέλα, την εύφορη σε δημητριακά

Τη δοκιμασμένη του γενναιότητα μαρτυρεί το δάσος του Μαραθώνα

και ο πυκνόμαλλος Μήδος που τη γνώρισε καλά

The inscription on his graveyard signifies according to Castoriadis (4) the primary importance of «belonging to the City», of the solidarity that existed within the collective body of soldiers – citizens.

Castoriadis (4) also mentions the actor in Cavafy’s «The yound men of Sidon» who protests that the inscription on Aeschylus’ grave is unacceptable:

«…to set down for your memorial
merely that as an ordinary soldier, one of the herd,
you too fought against Datis and Artaphernis.”

(translation Edmund Keeley/Philip Sherrard)

Marathon Memorial Stele - Epigram by Simonides of Ceos

Marathon Memorial Stele – Epigram by Simonides of Ceos

Marathon Memorial Stele – Epigram by Simonides of Ceos

Ἑλλήνων προμαχοῦντες Ἀθηναῖοι Μαραθῶνι
χρυσοφόρων Μήδων ἐστόρεσαν δύναμιν
Fighting in the forefront of the Hellenes, the Athenians at Marathon
destroyed the might of the gold-bearing Medes.

Sources

(1) Re-running Marathon, Bruce Baldwin, History Today, 1998

(2) THE FIFTEEN DECISIVE BATTLES OF THE WORLD by Edward Shepherd Creasy 1851

(3) The Battle of Marathon, Written by Peter Fitzgerald

(4) Castoriadis, Cornelius. «What Makes Greece, 1. From Homer to Heraclitus.» (2004)

(5) Battle of Marathon,  Wikipedia

(6) Battle of Lade, Wikipedia

(7) Battle of Marathon, Historynet

(8) Cleisthenes. Wikipedia

(9) The Athenian Army

(10) The History of Herodotus, trans. David Grene, (Chicago: University of Chicago Press, 1987), pp.454-456 (sourced from the «History Guide«).

(11) Lectures on Ancient and Medieval History. Lecture 7. The History Guild.

group1_class

Η ταξη στην αυλη του Βενετοκλειου.

Εισαγωγη – Introduction

Σημερα κλεινω εξι χρονια απο την ημερα που αρχισα αυτο το μπλογκ, και ανασυρω απο την μνημη την μαθητεια μου στο Βενετοκλειο Γυμνασιο Ροδου, απο το 1968 εως το 1973.

Today is my sixth WordPress anniversary. I started this blog six years ago, and I felt necessary to reminisce about my Gymnasium in Rhodes, where I grew up. Its name is Venetokleion and is still operational. This post features photos I took in excursion with the teachers and the class.

Εχω υπεροχες αναμνησεις απο το Βενετοκλειο για δυο λογους.

This is a time and space specific post, and language is crucial. The post  must be in Greek. So I stop here with the English part, and wish the visitor a happy visit.

Ο πρωτος ειναι οτι γνωρισα εξαιρετικους ανθρωπους, συμμαθητες, συμμαθητριες, καθηγητες και καθηγητριες.

Ο δευτερος ειναι οτι πηρα τις πρωτες συγκινησεις της μαθησης, μαζι με καποιες αλλες.

Θα αναφερθω στους συμμαθητες και τις συμμαθητριες με τα μικρα τους ονοματα, ενω στους καθηγητες και τις καθηγητριες και με τα επιθετα τους. Οσοι διαβασουν αυτο το κειμενο και δουν τις φωτογραφιες θα αναγνωρισουν τους συμμαθητες και τις συμμαθητριες.

papamanolis

Ο Μανωλης Παπαμανωλης, Γυμνασιαρχης του Βενετοκλειου

Η αναφορα σε επιλεγμενους καθηγητες και καθηγητριες με τα πληρη ονοματα τους οφειλεται κυριως στο οτι θελω να υπαρχει καπου στο διαδικτυο γραπτα και επιφατικα το υπεροχο εργο που επιτελεσαν οι ανθρωποι αυτοι. Ετσι απλα.

Ζητω προκαταβολικα συγγνωμη, αλλα καποιους απο τους απεικονιζομενους δεν τους ενθυμουμαι με τα ονοματα τους.

Μια αλλη διασταση που επιβαλλει ο χρονος ειναι η χρηση του παρελθοντος στην αφηγηση και τα ρηματα. Αυτο βεβαια δεν σημαινει οτι καποιος δεν ζει πια. Απλα αναφερομαι στο παρελθον και σε αυτα που θυμαμαι απο τοτε.

Οι φωτογραφιες ειναι ολες απο το αρχειο μου, οι περισσοτερες παρμενες σε σχολικες εκδρομες.

Βενετοκλειο: Αρρενων αλλα και Θηλεων

Βενετοκλειο: Αρρενων αλλα και Θηλεων. Κατω σειρα απο δεξια: Λεωνιδας, Ανθουλα, Τετα, ?, Γιωργος. Επανω σειρα απο δεξια: Κλεανθης, ?, Γιωργος, Νικος

Αρρενων, αλλα και … ολιγον θηλεων

Την εποχη εκεινη το Βενετοκλειο ητανε Γυμνασιο Αρρενων. Επειδη ομως η πρακτικη κατευθυνση σπουδων (το πρακτικο) υπηρχε μονο στο Βενετοκλειο, στις τρεις τελευταιες ταξεις (Τεταρτη, Πεμπτη και Εκτη) ερχοντουσαν να φοιτησουν στο Βενετοκλιεο και μαθητριες, απο το Καζουλειο Γυμνασιο Θηλεων. Θυμαμαι οτι η πρωτη φουρνια απο το θηλεων ητανε η ταξη της αδελφης μου. Ακολουθησαμε εμεις.

Ετσι λοιπον στην φωτογραφια που βλεπετε παραπανω, απεικονιζονται ορισμενοι νεοι με ορισμενες νεες.

Οι σχεσεις μας ητανε πολυ καλες. Τις ειχαμε τις κοπελλες στα οπα οπα. Ομολογω δε οτι ουδεποτε καταλαβα για ποιον λογο χωριζανε τα παιδια σε αρρενες και θηλεις στα σχολεια.

group1_teachers

Οι καθηγητες.  Απο δεξια καθιστοι: Γιωργος Μανδραγος, Νικος Βολονακης, ?, Κωνσταντινιδης.

 

Οι  καθηγητες

Μεσα σε μια περιοδο εξι χρονων, ειναι επομενο να εχει κανεις πολλους καθηγητες, και ολιγες καθηγητριες. Τωρα που το αναπολω, οι καθηγητριες ητανε πολυ λιγοτερες.

Καποιο ομως ξεχωρισαν και παραμενουν στην μνημη μου εντονα και με σεβασμο και αγαπη.

Ξεκινω λοιπον απο τον Γιωργο Μανδραγο, Φυσικο, που παρολον οτι δεν τον ειχαμε για πολυ στην ταξη, τον αγαπησα πολυ. Ημουνα και συμμαθητης με τον γυιο του τον Μιχαλη Μανδραγο, που χαθηκε προωρα το 2012. Ο Γιωργος Μανδραγος ητανε αυθορμητος, απλος, και αξιαγαπητος. Πηγαινα πολλες φορες στο σπιτι του, γιατι παιζαμε με τον Μιχαλη. Με τον Μιχαλη πηγαιναμε μαζι και στον Ναυτικο Ομιλο Ροδου, Ν.Ο.Ρ. στην ΕΛΛΗ, οπου ιστιοπλοουσε με σκαφη τυπου «Οπτιμιστ». Μετειχε και σε αγωνες, και πηγαινε πολυ καλα.

maniatakis1

Ο μαθηματικος Γιωργος Μανιατακης (αριστερα)

Συνεχιζω με την μεγαλη μου αδυναμια, τον Μαθηματικο Γιωργο Μανιατακη. Ισως ενας απο τους λογους που αγαπησα τα μαθηματικα ητανε ο Μανιατακης. Εξαιρετικος δασκαλος, με οξυτατη αισθηση του χιουμορ και σεβασμο προς ολους τους μαθητες. Με τη χαρα της ζωης, σοβαροτητα και μετρο. Εξαιρετικος ανθρωπος και δασκαλος.

Τωρα ενθυμουμαι και τον αλλον αγαπημενο μου μαθηματικο, τον Αντωνη Μπαϊραμη απο την Καλυμνο, που χαθηκε προωρα. Ειμασταν στην ιδια ταξη με την αδελφη του την Ποπη, που εικονιζεται στην φωτογραφια της εισαγωγης.

politis1

Ο Φιλολογος Σεβαστιανος Πολιτης

Ενας αλλος αξεχαστος δασκαλος, ητανε ο Σεβαστιανος Πολιτης, Φιλολογος. Ο,τι εμαθα στα αρχια το χρωσταω στον Πολιτη και την μητερα μου. Ο Πολιτης ητανε ανθρωπος χαμηλων τονων, και δημιουργουσε την περιεργεια να μαθεις τι κρυβεται πισω απο τις λεξεις. Εξοχος! Περναγε η ωρα και δεν το καταλαβαινα.

Και μια και ζουμε σε κοσμο αντιθεσεων, δεν μπορω να μην αναφερω εναν αλλο φιλολογο, που ητανε μαλλον κακολογος. Το τι φωνες ακουγαμε δεν περιγραφεται. Και ειχε πει και το απαραμιλλο «τι νομιζετε οτι ειναι ο ανθρωπος; μια λεκανη εντερα».

konstantinidis

Ο θεολογος Κωνσταντινιδης

Ο θεολογος Κωνσταντινιδης θα μου μεινει αξεχαστος για την ευγενεια και την προσχαρη φυση του. Και το λεγω αυτο επειδη ειχαμε και εναν αλλο θεολογο που μας ειχε τρελανει στις φαπες. Εκρηκτικος τυπος, ξεσπουσε ξαφνικα και οποιον παρει ο … χαρος. Σε αντιθεση λοιπον με τον ευεξαπτο αλλον, ο Κωνσταντινιδης ητανε οαση. Παντα με το χαμογελο. Και μαθαμε και ολιγα θρησκευτικα.

mandragos2

Ο Φυσικος Γιωργος Μανδραγος (δεξια)

Πολλες φορες οταν θυμομαστε κατι απο την νεοτητα μας, εχομε την ταση να υποθετομε ή και να δηλωνουμε ευθεως οτι τοτε ητανε καλα τα πραγματα, ενω σημερα… Δεν ξερω πως ειναι σημερα τα πραγματα, αλλα τοτε που ημουνα στο Βενετοκλειο, χωρις να ειναι ολα τελεια, μαθαιναμε. Ολοι μαθαιναμε. Και δεν παπαγαλιζαμε. Και μπορουσε ο καθενας να τα βγαλει περα χωρις φροντιστηρια. Και οι καθηγητες νοιαζοντουσαν. Υπηρχανε βεβαια και εξαιρεσεις, ολιγες ομως.

Παρολο που δεν τον εχω σε φωτογραφια, ο Βασιλης Λεβεντης, Γυμναστης, ητανε απο τους ανθρωπους που με τον ενθουσιασμο και την καλη καρδια του με ειχε εμπνευσει. Δεν ημουνα ποτε καλος στη Γυμναστικη. Ομως προσπαθουσα. Ο Βασιλης Λεβεντης υποστηριξε την προσπαθεια μου. Και οχι μονο τη δικη μου. Ολων των παιδιων που δεν ημασταν αστερια. Πριν μερικα χρονια μιλησαμε σοτ τηλεφωνο, βρισκοτανε στις Καλυθιες και τα ειπαμε για λιγο.

Θεωρω επισης απαραιτητη την μνεια στον Έξαρχο των Γυμναστων, τον Χρηστο Παλαιολογο. Που με την βραχνη, μπασα φωνη του μας εβαζε στη σειρα.

maniatakis2

Ο Μαθηματικος Αντωνης Μανιατακης (δεξια)

Θα ητανε παραλειψη να μην αναφερθω και στον εξαιρετο Μανωλη Παπαμανωλη, που τον θυμαμαι ως Γυμνασιαρχη. Εξαιρετικος ανθρωπος, χαμηλων τονων, παντοτε με εγνοια για τους μαθητες και το σχολειο.

Οι καθηγητριες

Σε συγκριση με τους αντρες, οι γυναικες στο Γυμνασιο ητανε πολυ λιγοτερες.

Περιττο να αναφερω οτι  η συγκινηση των αγοριων ανεβαινε σε υψηλα επιπεδα οταν η καθηγητρια ητανε νεα και ωραια.

Ειχαμε βεβαια ολον τον σεβασμο στις αλλες καθηγητριες, ομως η προτιμηση μας ητανε σαφως στις νεες.

Θυμαμαι στη δευτερα γυμνασιου ειχε ελθει μια νεαρα καθηγητρια γαλλικων. Ολοι θελαμε να μαθουμε γαλλικα.

Βεβαια εκεινη την εποχη οι ξενες γλωσσες στο γυμνασιο ητανε ανεκδοτο. Οι καθηγητες και καθηγητριες ελαχιστες, που μετετιθεντο συνεχως.

Με την καθηγητρια μας των γαλλικων δεν θυμαμαι καν αν κλεισαμε ολοκκληρη τη χρονια.

Ομως η συγκινηση θα παραμειενει αξεχαστη στο υποσυνειδητο των 14 ετων.

gnkg

Απο δεξια: Γιωργος, Νικος, Κλεοβουλος, Γιωργος

Οι συμμαθητες

Οπως ειναι φυσικο, με καποιους απο τους συμμαθητες ειμασταν πιο κοντα, μια παρεα ας πουμε.

Ανακαλω πρωτο τον Μιχαλη Σταματιου, ενα χρυσο παιδι που χαθηκε προωρα και αυτος.

Ο Μιχαλης Σταματιου ητανε ενας υπεραθλητης και ενας υπεροχος ανθρωπος. Μεσα σε ολα, και καλος μαθητης. Παντα με το χαμογελο. Τον θυμαμαι σα να ειμασταν μαζυ εχθες. Πριν απο μερικα χρονια συναντησα στην Αθηνα ολως τυχαιως εναν συγγενη του και τιμησαμε την μνημη του.

Το γυμνασιο της εποχης εκεινης ειχε και μια ιδιομορφια γεωγραφικου τυπου. Πολλα παιδια ερχοντουσαν απο τα χωρια με λεωφορειο το πρωι και γυρναγανε στο χωριο τους το απογευμα.

gln

Απο δεξια: Γιωργος, Λεωνιδας, Νικος (καπου στην Κω)

Ειχαμε λοιπον ενα εξαιρετικο μιγμα απο παιδια της πολης και των χωριων.

Η μεγαλη ομαδα απο τα χωρια ητανε οι Αρχαγγελιτες. Ερχοντουσαν συντεταγμενοι και παντα χαρουμενοι.

Το Αρχαγγελιτικο χιουμορ ειναι αξεπεραστο. Δωρικο αλλα και Ιωνικο μαζυ.

Το τι ιστοριες εχω ακουσει δεν λεγεται.

Ο Κλεοβουλος ερχοτανε απο τη Σορωνη. Τον συναντησα προσφατα και τα ειπαμε. Παντα με ευγενεια και μετρημενος.

Ειχαμε βεβαια και τις συναγωνιστικες μας διαδικασιες, παντα στα πλαισια του «ευ αγωνιζεσαθι».

Ενας συναγωνιστης ητανε ο Λεωνιδας, σοβαρος και μετρημενος, και ταλαντουχος.

vrouchos

Απονομη βραβειων το 1969

Παντα τον θυμαμαι με αγαπη. Ειχαμε μιλησει και στο τηλεφωνο πριν μερικα χρονια.

Ομως αυτος που εχει παραμεινει παντα κοντα, παρολη την γεωγραφικη αποσταση, ειναι ο παιδικος φιλος, συμμαθητης και υπεροχος ανθρωπος, ο Γιωργος. Συναντηθηκαμε προσφατα στην Αθηνα και περασαμε πολλες ωρες μαζι.

Το 2005 ειχα κατεβει στη Ροδο και με πρωτοβουλια του Γιωργου συναντηθηκαμε παρα πολλοι απο την ταξη του Βενετοκλειου.

Η συναντηση αυτη θα μου μεινει αξεχαστη.

Κι αν κατι θελω κασι το εκφραζω και απο εδω, ειναι να ξαναβρεθουμε οι συμμαθητες του Βενετοκλειου που αποφοιτησαμε το 1973.

Θα ειναι μεγαλη χαρα και τιμη μου.

Ευχαριστω σε Βενετοκλειο, ευχαριστω σε Ροδο!

Υποσημειωση

Αν καπου η μνημη μου επαιξε παιχνιδια, προσκαλω την ευγενικη αναγνωστρια να με βοηθησει, υποδεικνυοντας την αστοχια, και – αν μπορει – προτεινοντας και την επανορθωση.

 

 

 

 

 

 

 

 

«Only ruins remain and the beauty of the natural environment.» Lord Byron

Amfissa Castle, Greece

Amfissa Castle, Greece

ΧΑΛΑΣΜΑΤΑ

Γύρισα στα ξανθά παιδιάτικα λημέρια,
γύρισα στο λευκό της νιότης μονοπάτι,
γύρισα για να ιδώ το θαυμαστό παλάτι,
για με χτισμένο απ’ τών Ερώτων τ’ άγια χέρια.
Το μονοπάτι το ‘πνιξαν οι αρκουδοβάτοι,
και τα λημέρια τα ‘καψαν τα μεσημέρια,
κ’ ένας σεισμός το ‘ρριξε κάτου το παλάτι,
και μέσ’ στα ερείπια τώρα και στ’ αποκαΐδια
απομένω παράλυτος· σαύρες και φίδια
μαζί μου αδερφοζούν οι λύπες και τα μίση·
και το παλάτι ένας σεισμός το ‘χει γκρεμίσει.

ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ

Ασάλευτη ζωή, 1904
‘Απαντα, τομ. Γ´, σελ. 72

Amfissa Castle, Greece

Amfissa Castle, Greece

RUINS

I RETURNED TO MY GOLDEN PLAYGROUNDS,
I RETURNED TO MY WHITE BOYHOOD TRAIL,
I RETURNED TO SEE THE WONDROUS PALACE,
BUILT JUST FOR ME BY LOVE’S DIVINE WAYS.
BLACKBERRY BUSHES NOW COVER THE BOYHOOD TRAIL,
AND THE MIDAY SUNS HAVE BURNED THE PLAYGROUNDS,
AND A TREMOR HAS DESTROYED MY PALACE SO RARE,
AND IN THE MIDST OF FALLEN WALLS AND BURNED
TIMBERS, I REMAIN LIFELESS; LIZARDS AND SNAKES
WITH ME NOW LIVE THE SORROWS AND THE HATES;
AND OF MY PALACE A BROKEN MASS NOW REMAINS

Costis Palamas
Translated by A. Moskios

 

Amfissa Castle, Greece

Amfissa Castle, Greece

INTERVIEWER
On the question of the Greek poet’s relation to his tradition, it has always seemed to me that the Greek poet has an advantage over his Anglo-Saxon counterpart who makes use of Greek mythology and sometimes even of Greek landscape. I remember years ago when I was writing a thesis on what I thought were English influences in the poetry of Cavafy and Seferis, I asked you about certain images that crop up in your landscape, for example, the symbolic meaning of the statues that appear in your work. You turned to me and said: «But those are real statues. They existed in a landscape I had seen.» What I think you were saying is that you always start with the fact of a living, actual setting and move from there to any universal meaning that might be contained in it.

SEFERIS
An illustration of that from someone who is a specialist in classical statues came the other day from an English scholar who was lecturing about the statuary of the Parthenon. I went up to congratulate him after his lecture, and he said to me, as I remember: “But you have a line which expresses something of what I meant when you say ‘the statues are not the ruins—we are the ruins.’” I mean I was astonished that a scholar of his caliber was using a line from me to illustrate a point.

George Seferis
The statues are not the ruins—we are the ruins

From an Interview to “The Paris Review”, 2005 (epopteia)

Amfissa Castle, Greece

Amfissa Castle, Greece

 

«Unless we can relate it to ourselves personally, history will always be more or less an abstraction and its content the clash of impersonal forces and ideas. Although generalizations are necessary to order this vast, chaotic material, they kill the individual detail that tends to stray from the schema. . . . Afterwards all that remains of entire centuries is a kind of popular digest.»

Czesław Miłosz, Native Realm

 

Amfissa Castle, Greece

Amfissa Castle, Greece

Ruins come out of ruins. The story of the Acropolis is a good example. The original temple of Athena has been destroyed at least nine times in its two-and-a-half-thousand-year history. Burned by Heruli barbarians in ad 267, it was restored by Julian in ad 360, and then in 438 Christian priests hacked away at the nude sculptures and crowned the temple with a cross. The Ottoman Turks in 1456 replaced the cross with a minaret. There are still-bitter feelings about the damage done by the Venetians in 1687 when they bombed the Parthenon on September 26 under Francesco Morosini. Then there was also the sale of seventy-five sculptures by the Ottomans to Lord Elgin, the British ambassador to Greece, in 1802.

Adrianne Kalfopoulou, Ruin

 

Amfissa Castle, Greece

Amfissa Castle, Greece

You said: «…Wherever I turn, wherever I happen to look,
I see the black ruins of my life, here,
where I’ve spent so many years, wasted them, destroyed them totally.”
The City

C.P. Cavafy

Translated by Edmund Keeley/Philip Sherrard

 

Vive le terroir! Family reunion dinner in Marathon, Greece

Σάββατο, 14 Ιουνίου, 2014

Terroir is a concept almost untranslatable, combining soil, weather, region and notions of authenticity, of genuineness and particularity — of roots, and home — in contrast to globalized products designed to taste the same everywhere. (1)

Terroir was the theme of the family reunion dinner I hosted in Marathon, Greece.

Chicago, Illinois, USA

Chicago, Illinois, USA

It is a long way from Chicago, Illinois to Marathon!

Marathon Beach, Attica, Greece

Marathon Beach, Attica, Greece

But my cousin and his family made it, and here we were, having dinner in the piazzetta of my hunting lodge.

I had some ideas about the menu, but my inner voice was telling me to take it easy and not rush to the market with a shopping list. Instead, I was going to get the best produce and ingredient I would find on the day.

What follows is the result of this process that never fails me.

Inevitably, the menu was based on the ingredients and produce of the terroir, comprising air, soil and sea.

Beetroot from Marathon, Greece

Beetroot from Marathon, Greece

To start with the vegetables, Peter likes beetroot. So I got the best from Vassilis in Marathon.

Boiled beetroot

Boiled beetroot

In addition to the bulb, which I boiled and peeled the skin off, I boiled the leaves. Both were served au naturel, with olive oil, salt, chopped garlic and lemon juice as optional dressing on the side. I particularly enjoy the beetroot with the chopped garlic, much more than with garlic dip (skordalia in Greek). It has a powerful taste, and I particularly like the contrast of the sweetness of the beetroot with the uncompromising sting of the garlic.

Boiled beetroot leaves

Boiled beetroot leaves

Vassilis is also producing zucchini, which are unbelievably tasty.

Zucchini from Marathon, Greece

Zucchini from Marathon, Greece

So, zucchini were my second choice for a summer vegetable to enjoy on the table.

I boiled the zucchini and served them au naturel, with the dressing on the side. The taste of the zucchini without anything is so delicious, that sometimes I eat a couple without dressing, and only after I Add some olive oil, salt and lemon juice.

Green peas from Livanates, Greece

Green peas from Livanates, Greece

Moving on, I got some green peas from Livanates, a small town near Thebes.

Green peas with pomodori, onions, chilli pepper, and parseley

Green peas with pomodori, onions, chilli pepper, and parseley

I cooked them with pomodori, onion, chilli pepper, and parsley.

Another one in the bag.

The next round of dishes comes from the sea.

Skate from Euboia, Greece.

Skate from Euboia, Greece.

My fishmonger is just fantastic, and one more he proved himself to be one.

Skate from Euboia, Greece

Skate from Euboia, Greece

When he saw me he pointed at a skate on the icebed and said. «This is for you».

I do not argue with statements like this.

Boiled skate with garlic, parseley, chilli pepper, olive oil, salt and lemon juice

Boiled skate with garlic, parseley, chilli pepper, olive oil, salt and lemon juice

I just obey. For my own good.

I boiled the fish, took the flesh off the bones and mixed it in a big bowl with chopped garlic, olive oil, a touch of salt, lemon juice and a little chilli pepper.

Shrimp from Kranidi, Greece

Shrimp from Kranidi, Greece

Then came the shrimp.

Fished from a bay east of Nafplion, they looked fantastic.

Grilled shrimp

Grilled shrimp

I grilled them as they came off the sea. I add a few bay leaves on the side of the grill, for extra flavor.

Grilled shrimp

Grilled shrimp

Last but not least, I got some super fresh sardines, because I love sardines, and Mary likes them too.

My fish monger gutted them and chopped their heads off. I sprinkled coarse salt over them and grilled them.

Grilled sardines

Grilled sardines

 

I always take them off while they are juicy and soft. My new touch was that I added some mint leaves on the side, to enhance the flavor. It worked.

The sardines were sweet, juicy and delicious.

And as Ferran Adria once said «fresh sardine is better than stale lobster».

We had a great time, the only problem as Peter said was that there was not enough food.

Next time I will get more.

It was nice to see you guys, come again!

Kaletzi, near Marathon, view south

Kaletzi, near Marathon, view south

Sources

1. Vive le Terroir By STEVEN ERLANGER Published: August 31, 2013. The New York Times.

Varoulko Restaurant, Athens, Greece

Σάββατο, 31 Μαΐου, 2014

I visited the restaurant recently, on the occasion of the visit to Athens of dear family members.

As it happens, within days the restaurant will be relocated to Piraeus, so the visit was also a farewell to the nice terrace with view of the Athenian Acropolis.

Sea bream with smoky eggplant

Sea bream with smoky eggplant

The Chef of Varoulko is Lefteris Lazarou, one of the best chefs in Greece. The restaurant specializes in seafood, and this is what we had in the menu they offered to us.

The first dish was «Sea bream fillets on a bed of smoky eggplant». The fillets were adjoined to crispy bread, adding texture to the tasty dish. I liked the eggplant very much, but do not understand the point of adding so many mini ingredients on the dish.

Sea Bream - detail

Sea Bream – detail

I did not taste anything special in these «vegetable drops». If the intention is to add color to the presentation of the dish, there are better solutions.

Ground Grouper Stick

Ground Grouper Cylinder

The next dish was the best of the evening. Ground grouper meat  cylinder. It was delicious. A hint of mint and a thick sauce elevated the dish. I could not believe that grouper would taste so good. Another interesting aspect of the dish were the white flakes served on top of the cylinder. IT was fried skin. Simply delicious! As my cousin observed, I have always been a skin-enthusiast, so my verdict was to be expected.

Stuffed Cabbage

Stuffed Cabbage

The third dish was an inventive remake of a Greek traditional dish: «Stuffed cabbage». The difference being that in the traditional dish the stuffing is pork meat, whereas chef Lazarou stuffed the cabbage with a tasty seafood mix that was not cohesive. The primary taste I could make out was that of shrimp, both in the stuffing and in the sauce.

The dish had some foam on top. It tasted of dill and lemon. I personally do not like foams, but this one was good. The fact however remains, that the foam always destryes the visual impression of the dish.

It is also interesting to note that chef Lazarou was not a fan of foams and similar gimmicks, but obviously he surrendered to the wave of customer demand. How can you go to a Michelin – starred restaurant and not be bombarded with foamy dishes?  What are you going to say to your friends, if there is no foam on the food?

The fourth dish was the less memorable of all, and as it were submerged under a thich layer of foam, there is no photo to be shown.

It was John Dory was a porcini mushroom sauce, chick peas and a parmesan foam. I liked the fish, but the dish overall did not come together for me.

Orange Cake

We enjoyed the dishes with a superb white wined from Santorini, Greece: Asyrtico Sigalas 2013.

Three deserts ended the dinner. My favourite was the Orange Cake. Simply because to create a sirupy cake with balance is difficult. This was almost perfect. And the accompanying vanilla ice cream was delicious.

Overall it was an excellent dinner. Next time though, I will ask for my dishes to have no foam!!!!

Αισθανομαι βαθεια συγκινηση καθως τα δακτυλα μου θωπευουν τα πληκτρα και αρχεται η συγγραφη αυτης της επικολυρικης πραγματειας.

Εχοντας επιβιωσει την προεκλογικη εκστρατεια περιπου 40 σχηματισμων που διεκδικουν την ψηφο των Ελληνων και Ελληνιδων στις Ευρωεκλογες, αλλα και την πρωτη εκλογικη αναμετρηση της Κυριακης 18ης Μαϊου 2014 για την αναδειξη τοπικων αρχοντων,

Ξεκιναω με μια συντομη ιστορικη αναδρομη.

Οι προηγουμενες εκλογες για το ευρωπαϊκο κοινοβουλιο εγιναν στις 6 Ιουνιου 2009.

syriza1

Πρωτο κομμα αναδειχτηκε το ΠΑΣΟΚ με ποσοστο 36,64% .

Δευτερο κομμα ηταν η Νεα Δημοκρατια, με ποσοστο 32,29%.

kke

Ο ΣΥΡΙΖΑ πηρε τοτε 4,70%.

Αυτα για να μην ξεχναμε.

antarsia

Εκτοτε πολλα συνεβησαν.

Η χωρα καταστραφηκε και παραμενει κατεστραμμενη, οσο και αν προσπαθουν καποιοι να μας πεισουν περι αναγεννησεως εκ της τεφρας.

Η Ελλας δεν ειναι ο Ανεγεννωμενος εκ της τεφρας Φοινιξ!

Ασε που ο Φοινιξ και η τεφρα του παραπεμπουν εις την 21ην Απριλιου 1967.

The Phoenix Program

The Phoenix Program

 

(ουδεμιαν σχεσιν εχουσιν τα ανωτερω με την επιχειρησιν Φοινιξ της Αμερικανικης ΣΙΑ εις το Νοτιον Βιετναμ)

Επανερχομαι εις το προκειμενον.

Εχθες εκλεισαν οι προεκλογικες εκστρατειες.

Αι πλειονες τουτων απετελεσαν αρχιδολογιαν. Περιαυτολογων, ομολογω οτι η προσωπικη αρχιδολογια, την οποιαν εδημοσιευσα προ τινος, ειναι ασυγκριτα καλυτερη.

Ο βασικος λογος ειναι οτι οταν εγω αρχιδολογω, το διατυμπανιζω και το διακηρυσσω.

Οι αρχιδολογουντες Ελληνες πολιτικοι προσπαθουν να μας πεισουν οτι ασχολουνται με το εθνος, την πατριδα, το καλο μας, και αλλα παρομοια.

Μαγειρευοντας όρχεις...

Μαγειρευοντας όρχεις…

Η Ελλας δεν εχει εξελθει του πελατοκεντρικου της πολιτικου συστηματος.

Οι πολιτικοι θεσμοι ειναι δομημενοι με τροπο που υπηρετει τον πελατοκεντρισμο.

Εν ταυτω και εν παραλληλω και την εξαρτηση απο τας μεγαλας δυναμεις (εν προκειμενω την μεγαλην Γερμανιαν).

Ο πελατοκεντρισμος λοιπον ζει και βασιλευει, ενω οι δημοκρατικοι θεσμοι φυλλοροουν.

Αυτα ομως δεν πρεπει να μας απασχολουν, αφου εχομεν πλεονασμα μας λενε μερικοι.

Πουλαμε τη δημοκρατια μας λοιπον και αγοραζομε πλεονασμα. Ενδιαφερον!!!

(περισσοτερον ενδιαφερον επειδη το πλεονασμα ειναι λογιστικον, και οχι πραγματικον)

The word got out "This place is a dump"

The word got out «This place is a dump»

Ετεθησαν ομως και ορισμενα πρωτοτυπα ζητηματα κατα την διαρκειαν της εκστρατειας, και εν τη καταληξει της.

Τι θα μας προστατευσει απο την αποσταθεροποιησιν την οποιαν επιδιωκουν οι απατριδες, οι κομμουνισται, οι ομοφυλοφιλοι, οι τσιγγανοι, ολα τα περιθωριακα στοιχεια, οι αλλοεθνεις, οι αλλοθρησκοι, αυτοι που θελουν να γινει τζαμι στην Αθηνα, οι μεταναστες, οι…. οι…..

Ο Φαλλός!

(οσοι ενδιαφερεστε, να μελετησετε το γλωσσολογικον πονημα μου επι του πανδαματορος)

 

Archaelogical Museum of Poligiros, Halkidiki, Greece

Archaelogical Museum of Poligiros, Halkidiki, Greece

(μην βιαστειτε να απορριψετε την τοποθετησιν μου)

(δεν γνωριζετε τα μυστικα της βασκανιας)

(και οσοι τα γνωριζετε, δεν θυμαστε – γιατι δεν εχετε μνημη – τας πρακτικας των Αρχαιων Ημων Προγονων)

Archaelogical Museum of Poligiros, Halkidiki, Greece

Archaelogical Museum of Poligiros, Halkidiki, Greece

 

Εδω θα πρεπει να τονισω προς απαντας οτι ειμαι Ελληνας, απογονος Αρχαιων Ελληνων.

Ολοι οι τουρκοσποροι και προϊοντα αλλων τινων επιμιξεων να κανουνε πισω γιατι μιλαει τωρα η Αρχαια Ελλας!

Και η Αρχαια Ελλας εδιδαξεν και το σεξ.

Ως εκ τουτου, δεν ημπορω παρα να δεχθω οτι οι εκλογες αυτες θα ειναι καθαρα σεξουαλικες.

Καποιος γαμαει, καποιος γαμιεται. Εδω μπερδευεται βεβαια και ο ενικος με τον πληθυντικο, αλλα για να αποφυγω περιπλοκες, το αφηνω ετσι.

Μην προστρεξετε να μου πειτε για τις καταληξεις, αρσενικα θηλυκα, και τα λοιπα.

Ο,τι αρπαξει ο κωλος μας παιδια, εις το πεδιον της μαχης.

Archaelogical Museum of Poligiros, Halkidiki, Greece

Archaelogical Museum of Poligiros, Halkidiki, Greece

«Ποσο μ’ αρεσει ο τροπος που με …αμάς»

Θα εχομεν σεξ αυριον λοιπον.

Υπαρχει ομως ενα προβλημα.

The Rope, Andrew Wyeth

The Rope, Andrew Wyeth

Εαν εχομεν σεξ (που θα εχομεν) θα περιπεσομεν στο κατοπιν σε καταθλιψιν (Post-coital depression -tristesse).

Τι αντιδοτον πρεπει να λαβομεν;

Δια να κατανοησετε το προβλημα, ηδη πολλοι δηλωνουν (πρωτη η Αφροδιτη Σ) οτι αν βγει πρωτο ενα συμπαθες κομμα θα μεταναστευσουν.

Αυτο ομολογω δεν το εχω ξαναδει.

Ενταξει, ειπαμε, το ξερουμε, μετα το σεξ επερχεται η καταθλιψη.

Αλλα οχι και να φευγουμε απο τη χωρα μας για ενα «γαμησι»!

Τελος παντων, αβυσσος η ψυχη του ανθρωπου.

Καλη Ψηφο Συν-Ελληνες!

 

 

 

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 80 other followers