The late Mattia Pascal – Ο μακαριτης Μαθιος Πασκαλης

Lyobov Popova: Sketch for a portrait

Introduction

For the moment (and God knows how much it pains me), I have died already twice, but the first time was a mistake, and the second—well, you may read for yourself . . .

Luigi Pirandello, Forward to The Late Mattia Pascal

So, then, man is but a disguise, a lie and hypocrisy, both in himself and in regard to others. He will not have the truth told him, he avoids telling it to others, and all this disposition, so far removed from justice and reason, is rooted by nature in his heart.

Blaise Pascal, Pensees

(both quotations are sourced from Ed Mendelowitz’s article)

Giorgio de Chirico: Portrait prémonitoire de Guillaume Apollinaire.

This is a story about the late Mattia Pascal, the hero in Luigi Pirandello’s 1904 novel, Il fu Mattia Pascal (The late Mattia Pascal)..

Through a movie made by Bernard L’ Herbier in 1925, Mattia assumed another identity (and life) as one of the alter egos of the Greek poet and Nobel Laureate, George Seferis.

In this post I will present Pirandello’s novel, hoping to continue in the future with Seferis’ alter ego.

The Author

Luigi Pirandello (1867-1936) was born in Agrigento, Sicily, the son of a rich mining contractor.

Having studied at the universities of Palermo and Rome and taken a degree in philology at Bonn, the young Pirandello turned to writing poetry and stories, achieving his first literary success in 1904 with his novel The Late Mattia Pascal. 

During World War I, Pirandello began to write for the stage, winning an international following with plays such as Six Characters in Search of an Author (1921) and Henry IV (1922).

In 1934, he received the Nobel Prize for Literature. Pirandello was the author of novels, essays, stories, and more than fifty plays, as well as an influence on writers as different as Eugène Ionesco and T.S.Eliot.

Pine tree with Pirandello’s grave

Commenting on his work in 1920 Pirandello wrote:

I think that life is a very sad piece of buffoonery; because we have in ourselves, without being able to know why, wherefore or whence, the need to deceive ourselves constantly by creating a reality (one for each and never the same for all), which from time to time is discovered to be vain and illusory….

My art is full of bitter compassion for all those who deceive themselves; but this compassion cannot fail to be followed by the ferocious derision of destiny which condemns man to deception.

Pirandello Museum

The Novel

The story

Mattia Pascal endures a life of drudgery in a provincial town.

Then, providentially, he discovers that he has been declared dead.

Realizing he has a chance to start over, to do it right this time, he moves to a new city, adopts a new name, and a new course of life—only to find that this new existence is as insufferable as the old one.

But when he returns to the world he left behind, it’s too late: his job is gone, his wife has remarried.

Mattia Pascal’s fate is to live on as the ghost of the man he was.

Francis Bacon: Study after Velazquez

Pirandello on personal identity

…So personal identity is also perception and interpretation, it is a mask, a construction.

And as ernerges from Pirandello’s work, either we play along, or we are out o f the game, i.e. society.

The authentic identity is an illusion; identity is fiction.

Luigi Pirandello

This means that we are always playing roles, with the onIy distinction being between those people who do it unconsciously and those who are aware of their condition.

The resulting character, in Pirandello, is one that is more or less conscious of the fragmentation of the self.

The protagonist usuaily suffers fiom the awareness of this fragmentation whereas the secondary characters generally perceive themselves as unified subjects.

(from Rachel Remington’s thesis)

Masks of No Theater

Pirandello and Heidegger

.…It’s difficult not to be stunned and impressed by the wisdom of Pirandello who had been employing these concepts in his art from his very first novel. But within the genre of novels, it was with Mattia Pascal that Pirandello inaugurated the series of personages to whom he would assign the arduous task of searching for their own authenticity in this Heideggerian sense. But upon the emptiness left by his presumed death, in fact, Mattia quickly reconstructs another persona which, only apparently different from the first, in reality represents its grotesque double. Mattia’s voyages, without any precise destination or practical utility, can seem like the modern transcription of the great romantic theme of vagabondage.

(Source: Wikipedia on Pirandello)

… Pirandello’s play (Cosi e) enacts a post-modern model of truth, which is characterized as an event, an arriving withdrawal, and as a particular affective relationship to that event. The event occurs in ec-static moments that open up the possibility for decisive action, and for the freedom to constitute a new order of life, what Martin Heidegger would call, a new way of being-in-the-world.

…Pirandello shares with most existentialists the urgency of criticizing conventional (unauthentic) society…. But where Pirandello’s development of the existentialism problematic stands out is in the affinity between it and Heideggerian phenomenology. His likeness to Heidegger in describing the modalities of the solitary self (the losing of the self in the they) and the process by which the self relinquishes its central position as the subject of representation is … striking.

…Both for Pirandello and Heidegger, the truth of being-there is mysterious because truth is always intertwined with the concealment of truth’s withdrawal.

(Source: Anthony Petruzzi’s article)

Feu Mathias Pascal

Feu Mathias Pascal – The late Mathias Pascal (1925)

Since seeing a Paris production of Pirandello’s play Sei personnaggi in cerca d’autore, L’Herbier had been eager to collaborate with the author on a film of one of his work’s, but hitherto Pirandello had been unwilling to give permission for any adaptations because he would not accept the compromises that were asked of him.

When however a proposal was put to him on L’Herbier’s behalf to film his novel Il fu Mattia Pascal, he was sufficiently impressed by the film-maker’s earlier work to give his enthusiastic agreement.

It was after watching this movie that George Seferis adopted Mattia as one of his alter egos.

But this is the topic od another article, to come in the near (unknown) future.

Golo Mann: The History of Germany since 1789 – Part I

Born Angelus Gottfried Thomas Mann, he was the third son of the novelist Thomas Mann and his wife Katia Mann.

One of six children of Thomas Mann, he described the drawbacks of growing up with a famous novelist for a father.

Katia Mann with her six children

“We almost always had to keep quiet — in the morning because our father was working, in the afternoon because he first read, then napped, and toward evening, because he was again occupied with serious matters. And there would be a terrible outburst if we disturbed him, all the more hurtful because we almost never provoked him intentionally.”

(Source: The New York Times )

I got to know him because of his father, one of the giants of world lieterature, and bought his book “The History of Germnay since 1789″ years ago, when I was living in England, and forgotabout it withour reading it. All of a sudden, the book appeared in front of me one afternoon as if it had a voice, and without any further delay I Started reading it. It was an instant love affair, that continues until today, after almost two months of reading it.

Golo Mann

In today’s post I want to start sharing with you some quotes from the book, which I consider one of the best history books on Europe. The original’s title is “Deutsche Geschichte des 19. und 20. Jahrhunderts”, first published in German in 1958. I use the English translation by Marian Jackson, reprinted by Penguin Books in 1990. For ease of reference, in each quote I will use  the page number of the 1990 reprint.

There will be two parts, the first covering the period from Napoleon to the end of Bismarck’s rule.

I am not aiming at reproducing the great intensity of the book, or summarize it. All I want is to present some elements of the work that are representative of its author and his views, which I find stimulating and challenging.

As an introduction to the period from 1789 to 1890, I offer the following timeline.

1813: Battle of the Nations at Leipzig; Napoleon is defeated

1848: a year of European revolutions; the Frankfurt Parliament convenes

1863: the Social Democratic Party of Germany is formed

1866: the kingdom of Prussia defeats the Austrian Empire in the battle of Koeniggaetz

1870: Bismarck emerges victorious from short war against the French

King Wilhelm of Prussia is proclaimed German Emperor

1871, January 18: GERMAN UNIFICATION – King Wilhelm of Prussia is proclaimed “German Emperor” in the Hall of Mirrors at the Chateau des Versailles. The German Empire is a confederation of 25 constituent states

1871: Bismarck becomes the first Chancellor of unified Germany

1875: Thomas Mann is born

1890: Bismarck resigns; Caprivi is sworn in a the next Chancellor

1898: Bismarck dies

Nations have always managed to find some rational necessity, some ideological reason for murdering each other (p. 28)

Nothing in history really starts at one particular moment (p.38)

The people’s of Europe have always learned from each other, and imitation is not necessarily follish (p. 59)

The moments in history in which noble enthusiasm reigns are short and one must be grateful for any lasting achievement from such a period (p. 67)

The mind of the individual is not a textbook, it is full of contradictions (p. 71)

… but eras follow each other without a break and clear divisions exist only in our minds (p. 85)

Ferdinand Lassalle

Our age is confused and devoid of ideas; it does not know what it wants and therefore anything seems possible (p.121)

A man without a home, without roots, cannot be effective, but he can see and speak, and that is what Heine did. (p. 142)

It is characteristic of men who have been disfranchised to take more than their share when they are liberated and to do to others what has been done to them (p. 169)

What anyway did right mean where interests conflicted, where two peoples were imbued with equal determination to survice? (p.171)

Anger unsupported by power can achieve nothing (p.178)

“The great questions of the age”, said Bismarck in 1862, “are not decided by speeches and majority decisions – that was the big mistake of 1848 and 1849 – but by blood and iron”. (p.204)

Ferdinand Lassalle once said: “Basically constitutional questions are not questions of law but of power; a country’s real constitution exists only in the actual prevailing political conditions. Written constitutions are only of value and permanence if they exactly express the existing distribution of power in sociaty”. (p. 214)

It is wrong entirely to condemn any class of human beings. The world is not a just place and when just men reach the top they are usually not as just as they promised to be while they were oppressed (p. 215)

Some men who are at odds with their age show that they belong to it by the extent of their opposition to it. (p.236)

Nevertheless he (Schopenhauer) was a Christian and distinguished between two basic tendencies in Christianity: an optimistic one promising paradise on earth, which he regarded as Jewish in origin, and an ascetic one proclaiming the misery and treachery of this world, teaching resignation and compassion. Something of this, which he found best expressed in the pantheism of the Indians, is present in his own work, and that is why a man who hated politics and modern society, a Christian commmunist like Leo Tolstoy, looked up to Schopenhauer as his master. (p. 239-240)

Yet he (Schopenhauer) wrote more beautiful and more forceful German than anybody who came after him; from the depths of German tradition, mysticism, romanticism and music came the moods which he skillfully combined into the four movements of his great symphony. (p. 240)

Arthur Schopenhauer

Everything that he (Bismarck) had tried to prevent or to delay, the worst that he feared, happened in the end: world wars, world revolution, the literal desctruction of the state which he idolized, with the result that the younger generation growing up today hardly knows the name of Prussia. Moreover, this happened not so very long after his death. People who knew him well actually experienced it; for example the wife of his son, who poisoned herself in 1945 a few hours before soldiers of the Red Army reached the family castle. A fate which serves to illustrate the futility of all political endeavour. Or should we say the futility of false, unjust and in the in the last resort unnatural political endeavour? Our story must seek to answer this question, although there will not be a clear yes or no. (p. 261-262)

He (Bismarck) denied energetically that Austria in the Balkans was defending German interests against Russia: “The mouth of the Danube is of very little interest to Germany”. Prussia had no reason to help Austria “to procure a few stinking Wallachians”. (p. 271)

His (Bismarcck’s) great achievement was not that he created German unity; that had been longed for and talked about for fifty years. What makes his achievement so very clever, daring and unnatural is the fact that he brought about German unity without the elements associated with it for fifty years: parliamentary rule, democracy, and demagogy. (p.287)

Bismarck saw the possible when it appeared and rejected the impossible. …If all but one player play a half-hearted game, the one who takes his game seriously is likely to win. (p.288)

The superior opponent attacks, and the attacker is almost always superiro; but he must know how to stop while he is still superiro. (p. 294)

Bismarck did not believe in elaborate constitutions. Like Lassalle he believed in the reality which alone would show what the constitution was and could be. (p. 307)

Often we are most eloquent about the virtues we lack…….The nature of politics does not permit a vacuum of power. (p. 312)

Payment for political services must be received in advance, not in retrospect. (p. 315)

But the frontiers between defence and attack are uncertain; and once the monster of war has been born it starts a life of its own not easily controllable by party political strategy. (p. 319)

Fuerst Otto von Bismarck

Too much elaborate theory may harm a cause, as it has probably harmed American constitutional life to the present day. Too much brutal pragmatism has the same effect. The Reich suffered because bits that did not make a whole were hastily and roughly thrown together, the Prussian military monarchy, federation and universal suffrage. (p. 329)

Historical power is never without historical guilt (p. 345)

But the element which Stoecker (Adolf Stoecker was the court chaplain to Kaiser Wilhelm II, and founded the Christian Social Party in the 1870s) knew how to mobilize and which remained a sinister driving force in German politics was anti-semitism. It was an age-old, evil force which ahd existed in latent form from Christian, even pre-Christian, times onwards, concealed or under control and almost forgotten, only to break out again into brutal misdeeds. (p. 391)

For twenty -five years Bismarck had been Europe’s first statesman, at times its arbiter. His personal qualities entitled him to a place among the ranks of the great rulers of the past, Wallenstein, Cromwell and Napoleon. But whereas in comparable crises they did not hesitate to resort to extremes, to civil war and rebellion, all the Prussian Prime Minister could do was obediently to draft his letter of resignation (Bismarck resigned on 18 March 1890) the moment an undeserving young man asked him to do so. (p. 410-411)

Real Greece, Part III: Odysseus Elytis – Η πραγματικη Ελλαδα, Μερος ΙΙΙ: Οδυσσεας Ελυτης

“Εάν αποσυνδέσεις την Ελλάδα, στο τέλος θα δεις να σου απομένουν μια ελιά, ένα αμπέλι κι ένα καράβι. Που σημαίνει: με άλλα τόσα την ξαναφτιάχνεις.” (Οδυσσεας Ελυτης, Μικρος Ναυτιλος, ΜΥΡΙΣΑΙ ΤΟ ΑΡΙΣΤΟΝ (ΧΙV)

Πρελουδιο

Εν τω μεσω του ορυμαγδου περι της εκταμιευσεως 5ης δοσεως, της κοκορομαχιας των πολιτικων “αρχηγων”, και των συγκεντρωσεων των “αγανακτισμενων”, αισθανομαι να με καταπνιγει η ακαλαισθησια, η μικροπρεπεια, η ανικανοτητα, η κουτοπονηρια, η βλακεια, η πενια του πνευματος, η ελλειψη ορχεων,  ο στρουθοκαμηλισμος. Καταφευγω λοιπον επειγοντως σε ακομη μια πραγματικη Ελλαδα, που δεν εχει καμμια σχεση με ολα τα ανωτερω, την Ελλαδα του Οδυσσεα Ελυτη.

Η Διαφανεια

“ΟΤΙ ΜΠΟΡΕΣΑ Ν’ ΑΠΟΧΤΗΣΩ μια ζωή από πράξεις ορατές για όλους, επομένως να κερδίσω την ίδια μου διαφάνεια, το χρωστώ σ’ ένα είδος ειδικού θάρρους που μου ‘δωκεν η Ποίηση: να γίνομαι άνεμος για τον χαρταετό και χαρταετός για τον άνεμο, ακόμη και όταν ουρανός δεν υπάρχει..”  (Οδυσσεας Ελυτης, Ο Μικρος Ναυτιλος)

Ο Γ. Μπαμπινιωτης επισημαινει:

“Γενικά, κατόρθωσε να επινοήσει μιαν άλλη μορφή αντισυμβατικής γλώσσας, ώστε να ξυπνάει κάθε φορά τη συγκίνηση, το όνειρο, το συναίσθημα, την εικόνα, τη φαντασία, την ικανότητα να βλέπεις μέσα στα πράγματα, τη διαφάνεια δηλ., και να μεταβάλεις τη φευγαλέα στιγμή σε διάρκεια, μια άλλη βασική έννοια τής ποίησης τού Ελύτη.” (Το Βημα, Ο Ποιητης της Γλωσσας.)

Ο ιδιος ο Ελυτης στην πρωτη παραγραφο της ομιλιας του προς την Ακαδημια Επιστημων της Σουηδιας, αναφερει:

“Ας μου επιτραπεί, παρακαλώ, να μιλήσω στο όνομα της φωτεινότητας και της διαφάνειας. Επειδή οι ιδιότητες αυτές είναι που καθορίσανε τον χώρο μέσα στον οποίο μου ετάχθη να μεγαλώσω και να ζήσω. Και αυτές είναι που ένιωσα, σιγά – σιγά, να ταυτίζονται μέσα μου με την ανάγκη να εκφρασθώ. Είναι σωστό να προσκομίζει κανείς στην τέχνη αυτά που του υπαγορεύουν η προσωπική του εμπειρία και οι αρετές της γλώσσας του. ” (Οδυσσέας Ελύτης:Ομιλία κατά την απονομή του Βραβείου Νόμπελ, Στοκχόλμη, 8/12/1979.)

Αιγαιο και Γλωσσα

Ο ποιητης που λατρεψε το Αιγαιο, και σμιλεψε την ποιηση του με την ελληνικη γλωσσα αποφαινεται:

“Ένα δειλινό στο Αιγαίο περιλαμβάνει τη χαρά και τη λύπη σε τόσο ίσες δόσεις που δεν μένει στο τέλος παρά η αλήθεια.”

“Μια γλώσσα όπως η ελληνική όπου άλλο πράγμα είναι η αγάπη και άλλο πράγμα ο έρωτας. Άλλο η επιθυμία και άλλο η λαχτάρα. Άλλο η πίκρα και άλλο το μαράζι. Άλλο τα σπλάχνα κι άλλο τα σωθικά.”

(Οδυσσεας Ελυτης, Μικρος Ναυτιλος, ΜΥΡΙΣΑΙ ΤΟ ΑΡΙΣΤΟΝ (ΧΙV, ΧV)

Αναστασία Δούκα - Μερόπη Σούλη (Δ.Σ. Απολλωνίας Σίφνου)

Ελληνισμος

Η συρρικνωση του ελληνισμου μετα την επικρατηση των εθνικισμων – δεν το συνειδητοποιησαμε ποτε οσο επρεπε – μας αποστερησε απο τον τροπο να βλεπουμε τα πραγματα με την ανοιχτοσυνη εκεινη και την ισχυ που διεθετε το ιδιο μας το γλωσσικο οργανο σε μια μεγαλη εκταση του πολιτισμενου κοσμου. Απ’ αυτη την αποψη, οσο περιεργο και αν φαινεται, ο πριν απο τους δυο παγκοσμιους πολεμους υπηκοος του μικροσκοπικου τουτου κρατους ανασαινε τον αερα μιας περιπου αυτοκρατοριας. Οι δυνατοτητες του να κινηθει χωρις διαβατηριο γλωσσας καλυπτανε μεγαλα μερη της Ιταλιας και της Αυστριας, ολοκληρη την Αιγυπτο, τη νοτιο Βουλγαρια, τη Ρουμανια, τη Ρωσια του Καυκασου και, φυσικα, την Κωνσταντινουπολη με την ενδοχωρα της, ως κατω, κατα μηκος του Αιγαιου, τη λεγομενη στις μερες μας νοτιοδυτικη Τουρκια.  (Οδυσσεας Ελυτης, Εν Λευκω, Αναφορα στον Ανδρεα Εμπειρικο)

Γιατι γραφετε;

…ρωτανε συχνα τον ποιητη στις συνεντευξεις. Κι εκεινος βιαζεται ν’ απαντησει: “δεν ξερω”. Ειναι αληθεια οτι, απο μιαν αποψη, κι εγω ο ιδιος δεν ξερω. Απο μιαν αλλη ομως αισθανομαι οτι το απολυτως ατομικο μερος του εαυτου μου τοτε μονον θα το δω να επαληθευεται, οταν το αποστερησω απο την ιδιοτητα της προσωπικης περιπτωσης – οταν με αλλα λογια, το καταστησω κοινον.   (Οδυσσεας Ελυτης, Εν Λευκω, Τα μικρα εψιλον)

Heidegger-Weg (Heidegger’s Path) – Part II: The French Connection

It is now more than five months since I have posted the first part of my tribute to Heidegger, following my visit to his hometown and the mountain retreat in the Black Forest. It is time to continue with the second part, which focuses on two French friends who became very important for Heidegger after the Second World War. One is a philosopher, Jean Beufret, and the other is a poet, Rene Char. Until the 1970′s Heidegger had a major impact on French intellectual life and philosophy. His two French friends, in their own way, have played a major role in this.

Thor Seminar, 1968: Heidegger in the middle, Beaufret far right

The Philosopher Jean Beaufret

Jean Beaufret is the French philosopher who played a key role in introducing and developing Heidegger’s ideas in France. Heidegger’s ideas were introduced in France in the 20′s and 30′s, but became highly influencial only after the second world war. Heidegger and Beaufret met in 1946 in Todtnauberg. Beaufret introduced Heidegger to French existentialism, and posed to him some questions with regard to Sartre’s address “Existentialism is a Humanism”, given earlier in the year. Beaufret wrote the questions hastily on a piece of paper in a Paris cafe so as to be delivered by a friend ready to leave for Freiburg. Heidegger in response to these questions wrote the “Letter on Humanism” and dedicated it to Beaufret. It was written at a time of great personal struggle for Heidegger: he had just been indefinitely banned from teaching following the Nazi war-crimes hearings, and he had undergone a kind of emotional breakdown as a result.

Jean Beaufret and Martin Heidegger

Beaufret taught philosophy at the Ecole Nationale Superieure from 1946 to 1962 and was in the core of Parisian intellectual life, being friend with among others Maurice Merleau-Ponty, Jacques Lacan, and Louis Althusser. In 1955, with Kostas Axelos, a Greek philosopher who was teaching in Paris, Beaufret organized the conference “What is Philosophy?”, in which Heidegger was welcomed by the leading French Philosophers.

Beufret edited and published some of the letters he exchanged with Heidegger in four volumes of “Dialogue with Heidegger”. The first volume is on Greek Philosophy.

The Poet Rene Char

It is not an accident that two of Heidegger’s most celebrated acquaintances are poets: the French Rene Char and the Romanian – German – Jewish Paul Celan.  As Heidegger observes in “Letter on Humanism”:

“Be[-ing], as what has come down <to us> which becomes truth, remains hidden. But the fate of the world is presaged in poetry, without its having as yet emerged as the history of be[-ing].”

In 1955, Jean Beaufret introduced Heidegger to the French poet Rene Char, during one of his to France. Prior to his arrival in France, Heidegger stated that the person he most wanted to meet was Char, whom he regarded as the most important contemporary thinker. They became friends and met many times in Provence, the birthplace of Char.

Rene Char and Martin Heidegger

One of his “surrealist” poem collections, written in the 30′s is “The Hammer without a Master”. Some of its verses, were set to music by Pierre Boulez. Here is one of them.

The furious handicraft

The red caravan on the edge of the nail
And corpse in the basket
And plowhorses in the horseshoe
I dream my head on the point of my knife is Peru

“There are those who leave behind poisons while others leave remedies. Difficult to tell which is which. You have to taste.
The immediate yes or no is healthy in spite of the corrections that will follow.”

[Rene Char: In a crude mountain shelter, translated by Susanne Dubroff]

Char has influenced Heidegger deeply. As Michael Worton comments “…this friendship led Heidegger to write his Gedachtes sequence of poems, which are among his last writings and bear the marks of Char’s poetic practice of thinking-through-language”.

Rene Char

Heidegger was so captivated by the landscape in Thor, the place of residence of Char, that he organized philosophy seminars there in 1966, 1968, and 1969. In the mornings the participants would sit under the trees in front of the house and discuss the topic of the seminar, while in the afternoons they would visit the surroundings. One topic was young Hegel’s words: “A torn stocking is better than a darned one; not so self-consciousness”. Another one discussed Marx’s eleventh Feuerbach thesis: “The philosophers have merely interpreted the world. The issue is to change it.”

 

 

Aris Alexandrou – Greek Writer

Today I want to pay tribute to Aris Alexandrou, a Greek writer who became known for his novel “The Mission Box”.

Σημερα τιμω τον μεγαλο Ελληνα Συγγραφεα Αρη Αλεξανδρου, που ειναι ευρυτερα γνωστος απο το μυθιστορημα του “Το Κιβωτιο”.

Γιος του Βασίλη Βασιλειάδη, Ελληνα από την Τραπεζούντα και της Πολίνας Αντοβνα Βίλγκελμσον, Ρωσίδας εσθονικής καταγωγής, ο Αριστοτέλης Βασιλειάδης, όπως ήταν το πραγματικό όνομα του Αρη Αλεξάνδρου, γεννήθηκε στο Λένινγκραντ το 1922. Ηρθε με τους γονείς του στην Ελλάδα το 1928 και εγκαταστάθηκαν στην αρχή στη Θεσσαλονίκη και αργότερα στην Αθήνα. Τελείωσε τις γυμνασιακές του σπουδές στο Βαρβάκειο το 1940 και έδωσε εξετάσεις στο Πολυτεχνείο, όπως επιθυμούσε ο πατέρας του. Τελικά πέρασε στην ΑΣΟΕΕ, αλλά το 1942 την εγκατέλειψε αποφασίζοντας να στραφεί στη μετάφραση. Ηταν η εποχή, μέσα στην Κατοχή που συνίδρυσε (με τους Ανδρέα Φραγκιά, Γεράσιμο Σταύρου κ.ά.) μια αντιστασιακή ομάδα.

Η απομάκρυνσή του από την ενεργό κομματική δράση και η μη συμμετοχή του στις δραστηριότητες της Αριστεράς και εδώ ειδικά στα γεγονότα του Δεκεμβρίου του 1944, δεν εμπόδισαν τις αγγλικές στρατιωτικές αρχές, που είχαν έρθει στην Ελλάδα, να τον συλλάβουν και να τον στείλουν στο στρατόπεδο Ελ Ντάμπα, όπου έμεινε έως τον Απρίλιο του ’45. Επίσης, παρόλο που δεν έχει ανάμειξη στον εμφύλιο πόλεμο συλλαμβάνεται το 1948 και, επειδή αρνείται να αποκηρύξει τις ιδέες του, στέλνεται και παραμένει διαδοχικά στα στρατόπεδα Μούδρου, Μακρονήσου και Άγιου Ευστράτιου, από τον Ιούλιο του 1948 έως τον Οκτώβριο του 1951. Στα στρατοπεδα συγκεντρωσης βιωνει την μοναξια του “πρωην” μελους του ΚΚΕ. Οι πρωην συντροφοι του δεν του συγχωρουν οτι διαφωνει ανοιχτα με το κομμα.

Γυαρος

Μετά ένα χρόνο, το Νοέμβριο του 1952, και ενώ είχε μείνει ελεύθερος δικάζεται από το Στρατοδικείο Αθηνών ως ανυπότακτος (κατά την εποχή που ήταν εξόριστος). Ο Αλεξανδρου δεν αναφερει στους στρατοδικες το προφανες: οτι δηλαδη οταν ηταν να παρουσιαστει στο στρατο ηταν ηδη εξοριστος! Αντι τουτου δηλωνει κομμουνιστης. Σημειωνω οτι ειχε ηδη απομακρυνθει απο το ΚΚΕ. Καταδικάστηκε πρωτοδίκως σε 10 χρόνια ειρκτή και έμεινε διαδοχικά στις φυλακές Αβέρωφ, Αίγινας και Γυάρου. Στη Γυαρο οι συνθηκες ειναι ακραιες, Δεν τους αφηνουν καν να βγουνε απο τα κτηρια. Ο Αλεξανδρου βιωνει την απολυτη μοναξια, αφου οι πρωην “συντροφοι” του τον εχουν αποκυρηξει.

Στην αναθεώρηση της δίκης η ποινή του περιορίστηκε στα 7 χρόνια και απολύθηκε τον Αύγουστο του 1958 με τη χάρη του ενός τρίτου.

Από τις φυλακές βγαίνει τελικά τον Αύγουστο του 1958 και τον επόμενο χρόνο παντρεύεται την Καίτη Δρόσου για να εγκατασταθούν στο σπίτι της, στην οδό Σπετσών 45. Το 1966 αρχίζει να γράφει το «Κιβώτιο», το οποίο ολοκληρώνεται το 1972 στο Παρίσι. Με τη δικτατορία φεύγουν και οι δύο για το Παρίσι, από τον φόβο μιας νέας σύλληψης.

Ο Αλεξανδρου με την Καιτη Δροσου στο Παρισι

Εκεί αναγκάστηκε να κάνει (και ο ίδιος και η Καίτη Δρόσου) πολλές χειρωνακτικές δουλειές. Ενδεικτικα αναφερω οτι εργαστηκε σαν συσκευαστής (έκανε πακέτα) για τoν μεγαλο οικο μοδας Hermes. Οταν περασαν οι εορτες και δεν χρειαζοντουσαν πια βοηθεια για τα πακετα, ο Αλεξανδρου τους επεισε να τον κρατησουν για να πλενει και καθαριζει καθε πρωι τα πεζοδρομια μπροστα απο το διασημο μαγαζι  στην Faubourg Saint Honore. Μτα εκανε διαφορες αλλες μικροδουλειες, ενω η Καιτη Δροσου δουλευε σαν καθαριστρια.

Ο Αρης Αλεξανδρου πέθανε στη γαλλική πρωτεύουσα στις 2 Ιουλίου 1978 από καρδιακή προσβολή και μόλις πρόφτασε να δει τη μετάφραση του «Κιβώτιου» στα γαλλικά από τις εκδόσεις Gallimard.

Το «Κιβώτιο» θεωρείται κλασικό δείγμα αντι-μυθιστορήματος, καθώς ανατρέπει (χωρίς να ξενίζει) τους κανόνες και κώδικες της πεζογραφίας. Έχει περίπου τη δομή ενός προσωπικού ημερολογίου. Ο μύθος του «Κιβωτίου» είναι  συνοπτικά ο εξής: Μια 40μελής ομάδα επίλεκτων κομμουνιστών αναλαμβάνει τη μεταφορά ενός κιβωτίου από μια πόλη σε άλλη πόλη. Κανείς από την ομάδα δε γνωρίζει το περιεχόμενο του κιβωτίου. Οι διαταγές είναι αυστηρές, δεν επιτρέπεται  η βραδυπορία και οι τραυματίες πρέπει να «κυανίζονται» δηλαδή να εκτελούνται.
Τελικά, το κιβώτιο παραδίδεται στα χέρια των αρμοδίων, μετά από πολλές περιπέτειες, από το μοναδικό επιζήσαντα .
Όταν οι παραλήπτες ανοίγουν το κιβώτιο, διαπιστώνουν (με έκπληξη;) ότι είναι άδειο. Ο επιζήσας θεωρείται υπεύθυνος. Συλλαμβάνεται και  φυλακίζεται.

Ο Αλεξανδρος Αργυριου σχολιαζει:

“Ο αφηγητής (ή ο συγγραφέας) δολιχοδρομώντας ανάμεσα στις αναρίθμητες απορίες (του ή μας) φτάνει συχνά στην άκρη του γκρεμού. Και επειδή εκεί επικρατεί το ένστικτο της αυτοσυντήρησης, που ο αφηγητής έχει αποδείξει ότι του είναι ισχυρό, ή της αυτοκαταστροφής που δρα υπόγεια, απομένουν δυο (τουλάχιστον) λύσεις για να διαλέξει: Ή τη σιωπή ή να συνεχίσει το παιχνίδι της αλήθειας – αυτοτραυματιζόμενος· με εμφανή τα στοιχεία της απόγνωσης.

Πιστεύω ότι το αφήγημα Κιβώτιο παίζεται από την αρχή του έως το τέλος, είτε έμμεσα είτε άμεσα, με συνείδηση της αβεβαιότητας απέναντι στα πράγματα, σε ό,τι ονομάζεται πραγματικότητα, στις ανθρώπινες πράξεις και προθέσεις και στην προφανή αντίφαση της άρνησης της λογικής δια της λογικής. Και όσο αποδεχόμαστε ότι η λογική εκφράζεται δια του λόγου, το Κιβώτιοσχοινοβατεί συνεχώς επάνω στις δυνατότητες του λόγου. Ένα όργανο που “ψεύδεται άμα και αληθεύει”.”

Η φιλια του Αλεξανδρου με τον Γιαννη Ριτσο

Ο Αλεξάνδρου βρέθηκε στην παρέα του Ρίτσου, ανεξάρτητα από την Καίτη Δρόσου, χάρη στον, συμμαθητή του από το Βαρβάκειο, Ανδρέα Φραγκιά. Η φιλια του Αλεξανδρου με τον Ριτσο τον στηριξε και τον ενθαρρυνε στις πολυ δυσκολες στιγμες της ζωης του. Σε αντιθεση με αλλους πρωην συντροφους, ο Ριτσος ανεδειχθη σε ανθρωπο με διαρκη και ειλικρινη φιλικα συναισθηματα.

Η Καιτη Δροσου με τον Ριτσο

Η Καιτη Δροσου αναφερει: «Η συμπάθεια ήταν από την αρχή αμοιβαία. Κι έπειτα, βρέθηκαν κι οι δυο στου Γκοβόστη, όπου γίνονταν καταπληκτικές εκδόσεις, σκυμμένοι πάνω από τα τυπογραφικά δοκίμια. Ο Αρης μετέφραζε από τα ρωσικά, κι ο Γιάννης τα ξανακοίταζε μαζί μ’ έναν ρωσόφωνο ακόμα, μην τυχόν και τους ξεφύγει κάτι. Η δουλειά τούς έφερε κοντά…»

Πόσο διαφορετικές ιδιοσυγκρασίες ήταν, όμως! «Σίγουρα. Ο Γιάννης κηρύσσει! Με την καλή έννοια, βέβαια, αλλά κηρύσσει. Ενώ ο Αρης μιλάει μόνο όταν έχει κάτι να πει. Και, όταν έχει κάτι να πει, είναι πάντα σχετικό με την τέχνη. Σαν τον Φραγκιά κι αυτός, όταν διαπίστωνε ότι ο συνομιλητής του έχει αντίθετη άποψη, δεν έμπαινε στη διαδικασία να τον μεταπείσει -”δεν βγάζει πουθενά” έλεγε. Και μεταξύ μας ακόμη, στα λίγα χρόνια που προλάβαμε να ζήσουμε μαζί, τις λέξεις δημοκρατία, ελευθερία, ισότητα, διανόηση δεν τις μεταχειριζόμασταν. Τη χαρά ή τη δυσαρέσκειά μας την εκφράζαμε μέσω λαϊκών γαλλικών τραγουδιών…»

Ο Αλεξάνδρου είχε χάσει από νωρίς την εμπιστοσύνη του στο Κόμμα. «Επιτρέπεται να θαυμάζουν έναν ηγέτη λες και είναι Θεός; με ρώτησε μετά την προβολή ενός ντοκιμαντέρ από τις γιορτές της απελεύθερωσης στη Μόσχα, με τις εικόνες του λαμπροστολισμένου Στάλιν ακόμα νωπές. Η λέξη προσωπολατρία, όμως, εμφανίστηκε πολύ αργότερα…»

Ο συγγραφέας του «Κιβωτίου», έχοντας παραδεχθεί μέσα του την ήττα του Εμφυλίου, διέσχισε τα χρόνια της εξορίας του απομονωμένος από τους συντρόφους του, κι ας είχε σπεύσει ο Ρίτσος να εγγυηθεί γι’ αυτόν ότι είναι τίμιος κι ότι δεν θα βλάψει το Κόμμα ποτέ. Ούτως ή άλλως, οι δρόμοι τους χώρισαν. Επρεπε να φτάσει το ’58, οπότε επέστρεψε κι ο Αλεξάνδρου από τη Γυάρο στην Αθήνα, για να μιλήσουν ξανά.

Γυαρος

«Το θέμα με τον Αρη και τον Γιάννη δεν ήταν να τα βρουν στα ιδεολογικά» συνεχίζει η κ. Δρόσου. «Το θέμα ήταν ποιος θα κάνει πρώτος την κίνηση να βγάλει το χαρτί απ’ την τσέπη, ποιος δηλαδή θα προκαλέσει ξανά συζήτηση πάνω σ’ ένα γραπτό, όπως θα μιλούσε στον δάσκαλό του». Απ’ τη μεριά της, το είχε ξεκαθαρίσει στον Αλεξάνδρου -«δεν ξέρω τι θα κάνεις εσύ, εγώ εξακολουθώ να συναντιέμαι με τον Ρίτσο». Κι εκείνος αμέσως της απάντησε: «Τότε γιατί δεν του λες να ‘ρθει;»

Η πρόσκληση αφορούσε το διαμέρισμα της οδού Σπετσών, εκεί όπου συνεχίζει να επιστρέφει κι η ίδια κάθε χρόνο από τη Γαλλία, το διαμέρισμα που εγκατέλειψαν οι δυο τους άρον άρον τον Απρίλιο του ’67, με μόνο εφόδιο τα ρούχα που φορούσαν.

Οι αποστάσεις που τήρησαν από τους έλληνες αυτοεξόριστους «ήταν επιλογή μας», λέει, «καθώς τότε (σ.σ.: κατά τη διάσπαση του ΚΚΕ) έπρεπε να δηλώσει κανείς πού ανήκει, αν είναι υπέρ του Κολιγιάννη ή κατά».

Με τον Ρίτσο, ωστόσο, ο οποίος γνωρίζει νέες διώξεις τώρα, πιάνουν και πάλι ν’ αλληλογραφούν. Ο ποιητής, κάθε φορά που λαμβάνει αποσπάσματα του «Κιβωτίου», δεν σταματά να εγκαρδιώνει τον Αλεξάνδρου και να τον επικροτεί. «Είναι ένα όργιο φαντασίας», θα του γράψει όταν το διαβάσει ολοκληρωμένο, «που καλύπτει την ιστορική πραγματικότητα κι αποκαλύπτει την άλλη πραγματικότητα της πιο πειστικής φαντασίας, της γεννημένης απ’ τους καθημερινούς εφιάλτες της ασυνεννοησίας, της καταπίεσης, της υποχρεωτικής συγκατάβασης…»

Μόνη από το 1978, η Καίτη Δρόσου έχει να το λέει: «Εμείς γίναμε αριστεροί μέσα από τα βιβλία. Και για τις ιδέες μας αρνηθήκαμε οικογένειες και καριέρες, δεν προβάλαμε αιτήματα προσωπικά. Και ποιος δεν ήταν μαζί μας! Από τον Στάινμπεκ ώς τον Αϊνστάιν, συνοδοιπόροι όλοι! Ακόμα προσπαθώ να καταλάβω γιατί μια ομάδα φέρθηκε έτσι και μας κατηγόρησε ότι κάναμε κακό στην εργατική τάξη…»

Με τι μάτια τώρα πια

Βιάστηκες μητέρα να πεθάνεις.

Δεν λέω, είχες αρρωστήσει από φασισμό

κι ήταν λίγο το ψωμί έλειπα κι εγώ στην εξορία

ήτανε λίγος ο ύπνος κι ατέλειωτες οι νύχτες

μα πάλι ποιος ο λόγος να απελπιστείς προτού να κλείσεις

τα εξηντατέσσερα

μπορούσες να ‘σφιγγες τα δόντια

έστω κι αυτά τα ψεύτικα τα χρυσά σου δόντια

μπορούσες ν’ αρπαζόσουνα από ‘να φύλλο πράσινο

απ’ τα γυμνά κλαδιά

απ’ τον κορμό

μα ναι το ξέρω

γλιστράν τα χέρια κι ο κορμός του χρόνου δεν έχει φλούδα

να πιαστείς

όμως εσύ να τα ‘μπηγες τα νύχια

και να τραβούσες έτσι πεντέξι-δέκα χρόνια

σαν τους μισοπνιγμένους που τους τραβάει ο χείμαρρος

κολλημένους στο δοκάρι του γκρεμισμένου τους σπιτιού.

Τι βαραίνουν δέκα χρόνια για να με ξαναδείς

να ξαναδείς ειρηνικότερες ημέρες και να πας

στο παιδικό σου σπίτι με τον φράχτη πνιγμένο ν στα λουλούδια

να ζήσεις μες στη δίκαιη γαλήνη

ακούγοντας τον πόλεμο

σαν τον απόμακρο αχό του καταρράχτη

να ‘χεις μια στέγη σίγουρη σαν άστρο

να χωράει το σπίτι μας την καρδιά των ανθρώπων

κι από τη μέσα κάμαρα-

όμως εσύ μητέρα βιάστηκες πολύ

και τώρα με τι χέρια να ‘ρθεις και να μ’ αγγίξεις μέσ’

από τη σίτα*

με τι πόδια να ζυγώσεις εδώ που ‘χω τριγύρω μου τις πέ-

τρες σιγουρεμένες σαν ντουβάρια φυλακής

με τι μάτια τώρα πια να δεις πως μέσα δω χωράει

όλη η καρδιά του αυριανού μας κόσμου

τσαλαπατημένη

κι από τον δίπλα θάλαμο ποτίζει η θλίψη

σαν υγρασία σάπιου χόρτου.

[Το ποίημα περιέχεται στη συλλογή Ευθύτης οδών (1959).]

Αντρέας Φραγκιάς

Η Μαρτυρια του Αντρεα Φραγκια για τον Αλεξανδρου:

“Για όσους τον γνώρισαν, μαζί με το έργο, παραμένει η ανθρώπινη παρουσία που είχε μια εντελώς ιδιαίτερη μοναδικότητα ως ατομικός χαρακτήρας και ως ακραία αντιπροσωπευτική περίπτωση μιας ολόκληρης γενιάς και μιας κατάστασης που έμεινε εντελώς ξεχωριστή. Η μοναδικότητα εκτός από τα άλλα συνίσταται και στην απόλυτη ταύτιση του ανθρώπου με το έργο του, γιατί όταν γίνεται λόγος για το χαρακτήρα του, γίνεται αναπόφευκτη σαν η καλύτερη δυνατή σκιαγράφηση η παραπομπή σε δικά του κείμενα. Και αντίστροφα, τα κείμενα αυτά είναι στοιχεία της βιογραφίας και της ψυχογραφίας του. Η ταύτιση υπάρχει πλήρης, χωρίς ρωγμές. Η προσωπικότητα αυτή διαμορφώθηκε πολύ νωρίς κι έφτασε σε βαθμό απολυτότητας και συνέπειας. Η αυστηρότερη συνέπεια εκδηλώνεται προς τον εαυτό του. Εσωτερική ζωή, πνευματική λειτουργία, συμπεριφορά και ύφος γραφής γίνονται ένα, τόσο συμπαγές που είναι αδύνατο να ξεχωριστεί το ένα από το άλλο. Ένας ορθολογισμός μαθηματικού τύπου που συχνά μπορούσε να φτάσει στην αυστηρή διατύπωση θεωρήματος, μια ευθύγραμμη και σχεδόν επίπεδη συμπεριφορά χωρίς οξύτητες, μια καλή, συχνά αγαθή, προαίρεση και μια έμφυτη ουσιαστική ευγένεια. Ο καθημερινός φανατισμός του ήταν ότι δε θύμωνε ποτέ. Του ήταν άγνωστος ο υψηλός τόνος, η ρητορία, το εντυπωσιακό, ή οποιαδήποτε επίδειξη. Κάτω από αυτή τη φαινομενική απάθεια, που έφτανε συχνά να φαίνεται αδιαφορία, λειτουργούσε αδιάκοπα με υψηλή ευαισθησία, ζωηρό ενδιαφέρον, πνευματική εγρήγορση, ένας παλλόμενος ψυχισμός. Ο άνθρωπος αυτός που φαινόταν μοναχικός και αποσυρμένος διψούσε για ανθρώπινη επαφή, για ειλικρινείς και χωρίς συμβατικότητες εγκάρδιες σχέσεις, αναζητούσε την πνευματική ακεραιότητα και το βαθύτερο ουσιαστικό ανθρωπισμό.”

Alberto Moravia – Italian Novelist

“My life, as, I believe, everybody else’s, is chaos. The only continuous line is one of literary work,” Moravia said in the autobiography he completed shortly before his death.

Alberto Moravia (1907-1990) was one the great novelists of the 20th century. Born in Rome as Alberto Pincherle, Moravia’s father was a Jewish architect and painter born in Venice; his mother was a Catholic from Ancona, on the Adriatic Sea.

Tahara Keiichi: Portrait of Alberto Moravia

In an interview conducted a few months before he died in 1990, Alberto Moravia said, “In persons of genius you can’t talk of heredity or determinism. It would be like saying Leopardi was a pessimist because he was a hunchback.” Yet Moravia, who considered the gloomy Leopardi his literary forebear, often began his life story, as in the 1954 Paris Review interview, by underscoring the osteo-tuberculosis that left him with a lifelong limp: “I spent, altogether, five years in bed with it, between the ages of nine and seventeen, until 1924.” Most of the characters of his novels and stories also arrive stunted at the source: compromised, submissive, alienated, failed. The anguish of living became his subject, and he earned recognition as Italy’s great existentialist novelist with titles like La Noia (ennui, boredom). He once said any of his books could have been so titled.

Moravia and Morante on the island of Capri

In 1941 Moravia married Elsa Morante, a novelist. They remained together until 1961.

In December 1960, joined by Alberto Moravia and later by Elsa Morante, Pier Paolo Pasolini left for India. The pretext was an international conference on the Indian poet Rabindranath Tagore in Bombay, but the three writers took the time to visit other Indian sites: New Delhi, Agra, Benares, Calcutta, Tanjore and Cochin. On their way back to Europe, they stopped in Kenya and Zanzibar for several days. Pasolini recorded his impressions in articles written weekly for Il Giorno (published between February 26 and March 26, 1961), later the same year gathered in a book, L’odore dell’India(Milano: Longanesi, 1961). Moravia, too, wrote several chronicles of India, published in the Corriere della sera(beginning February 19, 1961), and then gathered in Un’idea dell’India in 1962.

Moravia and Pasolini

Moravia befriended many artists, among them Laura Betti, the singer. She recalls:

“When I arrived in Rome to make a name as a jazz singer, I started hunting for texts for my songs, and this awakened the interest of writers. I hung out in intellectual circles. One evening Alberto Moravia brought Pier Paolo Pasolini to see me. He at once aroused my interest: he just sat there in a corner watching me through his dark glasses. I went right up to him and in my best Marlene Dietrich voice asked him: “Are you afraid of me?” It was love at first sight.”

”Nowadays,” he told a French interviewer in 1988, ”I only love Rome because I used to love her, just as one loves a woman for the sake of the love that one used to bear her.”

Boredom

In 1960 Moravia published “Boredom”. I borrow from Lee Rourke’s top ten books on boredom, as published in the Guardian:

“Boredom has always fascinated me. I suppose it is the Heideggerian sense of ‘profound boredom’ that intrigues me the most. What he called a ‘muffling fog’ that swathes everything – including boredom itself – in apathy. Revealing ‘being as a whole’: that moment when we realise everything is truly meaningless, when everything is pared down and all we are confronted with is a prolonged, agonising nothingness. Obviously, we cannot handle this conclusion; it suspends us in constant dread. In my fictions I am concerned with two archetypes only, both of them suspended in this same dread: those who embrace boredom and those who try to fight it. The quotidian tension, the violence that this suspension and friction creates naturally filters itself into my work.”

“If boredom in its purest form is immanence, its antidote must be one of transcendence. But with immanence comes nothingness. How can we transcend from nothing? All we have is impulse to fall back on and such impulses are invariably of a sexual nature. Most people who seek some kind of meaning through sexual encounter often become quickly disillusioned, it being an ephemeral solution, and they hastily return to their own initial immanent state of boredom. Alberto Moravia’s terse novel expertly outlines this re-circulation of boredom and transcendence via the exploits of a protagonist who fails to connect with the impossibilities of his life.”

An excerpt from the short story “The Ashtray”

The Ashtray tells the story of a woman of indeterminate age, but who, it appears, is not young any more. The story in the first person narrative begins with the woman standing in front of the mirror, her hand poised in the air, a wad of cotton-wool smeared with cleansing cream between two fingers. She has cleaned one half of her face, the left side, but is not able to make up her mind about cleaning the other half. Her brain tells her she should, but her instincts are not to finish the cleaning. She stands there looking at herself, irresolute and motionless, and through her mind pass thoughts about what she had done through the day that is about to end.

She has done a great number of things, she recalls, but brought none of them to a conclusion. She realizes her day has been like an ashtray which a neurotic smoker has filled, during many hours, with a quantity of cigarette-ends, some of them long, some of them short, some of them barely scorched. Her day has been filled with acts that she had left half, or only a quarter accomplished; and like the cigarette-ends, these acts, now that she comes to think of them, seems to her to be dead, cold, evil-smelling.

“I began the morning when the maid deposited my breakfast tray on my bed. I had intended: 1] to arrange the menu for the two meals of the day; 2] to read the newspaper; 3] to drink a cup of tea; 4] to eat a slice of bread with butter and honey; 5] to telephone to Clarice, a friend of mine, and ask her for a certain address. Instead of which, after starting a discussion about the first dish for lunch, I dismissed the cook impatiently and told her she must think about it herself. Then I poured out the tea and buttered the bread, but I drank only a sip of the first and ate only a morsel of the second because, in the meantime, I had opened the paper and had dipped – nay, had positively become immersed – in the account of a particularly strange crime.”

“Finally I also abandoned the newspaper halfway through because the telephone call came to mind. But, as I was dialling Clarice’s number, my eye fell on the alarm clock on the bedside table, and I saw it was late and that, as usual, I hadn’t time. Leaving the tea, the bread, the butter, the honey, the paper and the telephone on the bed, I rushed into the bathroom. But alas, the bathwater was now cold, it was positively icy. So I went under the shower. Suddenly the telephone rang; wet and half covered with soap I ran to it; too late, the telephone had stopped ringing. I dried myself as best as I could, made up my face and hurriedly dressed. Once I was in the taxi, however, I discovered that I had forgotten to put on any lipstick.”

Since we began by talking about completing things, let’s go back to Moravia’s woman and see what she had done with the rest of her day. Remember she had gotten into a taxi in a hurry because she was late and in the taxi realized she had forgotten to put on any lipstick. Well, she goes to a bookstore and comes out irritated, without choosing what she wants to buy, then goes to a boutique and comes out from there too irritated without making a purchase because the salesmen in both places are too solicitous of her. She then goes to a bar and after ordering a drink, suddenly rushes out of the place without drinking it and without paying for it, because she sees a young man she would love to be with passing by outside in the street. She misses him, of course. She later has appointments with two lovers, two “incomplete” affairs again, and then she comes back home. That’s where she was standing unable to gather the will required to remove makeup from the other half of her face too as the story began.

When she goes to bed, her makeup is still there on the right side of her face. Her husband to whom she tries to warm up in bed, kissing his hand passionately, points this out to her.

(my thanks to Inner Traditions for the short story.)

An existential writer?

Moravia is considered by many to be an existential writer. Those of you who wish to explore this attribute, are invited to read the thesis “An Existential interpretation of four novels by Alberto Moravia”. Enjoy it.

1001 Ways to Die – (3) Heinrich von Kleist, Writer

2011 will mark the 200th anniversary of the death of the great German writer Heinrich von Kleist.

Kleist was born in the market town of Frankfurt on the Oder into an aristocratic Prussian family that had produced a long line of distinguished military men. Following tradition, he joined a regiment of the royal foot guards when he was not yet 15. He saw action against the French, but he was quite unsuited to the discipline and monotony of military life. “So many officers, so many drill masters, so many soldiers, so many slaves,” he wrote.

Unappreciated in his own time, Kleist posthumously received wide critical acclaim for his short prose. His eight short stories, or Novellen, originally puhlished in two volumes in 1810-11, are considered comparable to the work of Giovanni Boccaccio and Johann Wolfgang von Goethe. In addition to his Novellen, Kleist wrote eight plays and many political essays. The extreme stylization and frank sexuality of his works shocked his contemporaries, denying him the acclaim he coveted; however, these same qualities have ensured continuing interest in his work today, and he is now particularly praised for his acute psychological insight and honest depictions of sexuality.

In Greece Kleist is mostly known for his play “The Broken Jug”, which he wrote in 1808. The play was staged for the first time in Greece by the National Theater, in 1954, under the direction of Alexis Solomos.

{Goethe, a literary father-figure to Heinrich von Kleist, may have sensed an Oedipal bloodlust in the emerging poet and playwright: “With the best will in the world towards this poet,” he wrote, in a review of The Broken Jug, “I have always been moved to horror and disgust by something in his works, as though there were a body well planned by nature, tainted with an incurable disease.”}

Read more: http://wordswithoutborders.org/dispatches/article/kleist_new_translations/#ixzz1D56qSlse

I got to know Kleist and his work more, when a good friend some years ago, gave me as a present Kleist’s novellas. It was a revellation. I quote from a “New Republic” article:

Patricia O'Donovan's work based on the story by Heinrich von Kleist

{Heinrich von Kleist’s famous story “The Earthquake in Chile” is set in Santiago in 1647. A young Carmelite nun named Josephe, condemned to death for becoming pregnant out of wedlock, is about to be beheaded. Across town, her lover, Jeronimo Rugera, is preparing to hang himself in the prison where he has been incarcerated. Just as the bells announcing Josephe’s imminent execution begin to toll, a gigantic earthquake strikes: We now know that it measured around 8.5 on the Richter scale, just a little less than the recent 8.8 quake. The pillar on which Jeronimo was to hang himself becomes his support, and he escapes as the building collapses around him. His beloved, saved by the same “heavenly miracle,” finds him in the countryside, where the refugees from the city have gathered. (This quotation and the others come from Peter Wortsman’s new translation of Kleist’s Selected Prose, just out in an attractive new edition from Archipelago Books.) The same townspeople who earlier that day had gathered to watch Josephe’s execution now greet the pair with warmth and compassion. Had the past, they wonder, only been a bad dream? The earthquake seems to have acted as a great leveler, erasing the previous divisions of class and piety:

Amidst these awful moments that had brought about the destruction of all of humanity’s worldly possessions, and during which all of nature threatened to be engulfed, it did indeed seem that the human spirit itself blossomed like a lovely flower. In the fields all around, as far as the eye could see, there were people of all social classes lying together, nobles and beggars, matrons of once stately households and peasant women, civil servants and day laborers, monks and nuns: all commiserating with each other, helping each other, cheerfully sharing the little of life’s necessities they’d been able to salvage, as though the common calamity had joined all those who’d managed to survive it into a single harmonious family of man.}

Later when I was living in London, I got introduced to other Kleist plays, like “The Prince of Homburg”  and “Penthesilea”. The appreciation of Kleist’s work grew even more when I discovered Hans Werner Henze, the German composer who wrote an opera based on the play “The Prince of Homburg” in 1958.

von Menzel Adolf: Illustration to Kleist's - The Broken Jug

{As (Thomas) Mann stressed to Anglo-Saxon readers, one cannot account for Kleist’s narrative quirks with historical perspective. “No other contemporary writer resembled him in the least. His method of storytelling is as eccentric as his plots, and with very few exceptions…Kleist’s contemporaries found his fiction intolerably mannered, unpalatable in fact.”}

Read more: http://wordswithoutborders.org/dispatches/article/kleist_new_translations/#ixzz1D57I1fVx

In his essay “On the Theater of Marionettes,” an ironic, fictionalized dialogue, Kleist consider’s Man’s fall from Eden and asks whether human self-consciousness is less a blessing than a curse.

Excerpt from “On the Theater of Marionettes”

{In this context, Mr. C… replied in a right friendly manner, I must tell you another story, of which you will immediately comprehend the connection.

On a trip to Russia I happened to find myself on the country estate of a certain Sir von G…, a Livonian nobleman, whose sons were at the time very much focused on their fencing; especially the older one, who had just returned from his university studies, played the virtuoso, and one morning up in his room handed me a rapier. We fenced, yet I proved superior; passion helped put him off his guard; with almost every thrust I struck home, until, finally, his rapier flew into a corner. Half in jest, half pained, he said, as he picked up his rapier, that he had found his master; but everything in nature finds its match, and he would soon lead me to mine. The brothers laughed out loud and cried: Off with him! Off with him! To the woodshed he must go! Whereupon they took me by the hand and led me to a bear that Sir von G…, their father, was training in the yard.

When I appeared before him in stunned amazement, the bear stood upright on its hind legs, with his back to a post to which he was attached, his right paw raised and ready to strike, looking me straight in the eye: this was his fencing position. And finding myself face to face with such an opponent, I did not know if I was dreaming; but Sir von G…, egged me on: Thrust man! Thrust! he said. See if you can teach him a thing or two! And having gotten over my initial amazement, I lunged with my rapier; the bear made a very slight movement with his paw and parried my thrust. I tried with feints to trick him; the bear did not budge. And once again I lunged with a nimble stroke that would have pierced without fail any human breast; but the bear made a very slight motion with its paw and parried the thrust. Now I was almost as befuddled as had been the young Sir von G… The bear’s perfect calm helped rob me of my own composure, I varied thrusts and feints, sweat dripped from my brow: for naught! Not only did the bear, like the foremost fencer in the world, parry all my thrusts; but, unlike any human counterpart would have done, not a single time did he go for my feints: Looking at me eye to eye, as if he could read my soul, he stood stock still, paw raised and ready, and if my thrusts were ruses, he did not even budge.

Do you believe this story?

Absolutely! I replied with cheerful applause; I’d believe it from the lips of any stranger; all the more so from you!

Well then, my fine friend, said Mr. C…, you now have all the knowledge you need to grasp my meaning. We see that in the organic world, to the same degree that reflection gets darker and weaker, grace grows ever more radiant and dominant.—But just as two lines intersect on one side of a point and, after passing through infinity, suddenly come together again on the other side; or the image in a concave mirror suddenly reappears before us after drawing away into the infinite distance: so, too, does grace return once perception, as it were, has traversed the infinite—such that it simultaneously appears the purest in human bodily structures that are either devoid of consciousness or which possess an infinite consciousness, i.e. in the jointed manikin or the god.

In which case, I observed, a bit befuddled, would we then have to eat of the fruit of the tree of knowledge again to fall back into the state of innocence?

Undoubtedly, he replied; which will be the last chapter of the history of the world.}

Kleist shot himself on the 21 November 1811, on a small hill by the shore of the Wannsee lake just outside Berlin, having first shot dead a woman called Henrietta Vogel, who was the wife of an acquaintance and who in the subsequent autopsy would be found to have been suffering from incurable cancer. There was no love affair between the two of them, although when I first read the events, I trully wished this were the case.

As an ending to the post, I would like to present his masterpiece, the play “The Prince of Homburg”, with the help of two articles from the British newspaper, “The Guardian”.

The Prince of Homburg

“Encountering Kleist, one’s first impression is of a compelling strangeness. Nowhere is this more potent than in his masterpiece The Prince of Homburg, with its moonstruck opening tableau, its sleepwalking hero, its plot developing ominously and unstoppably from a single and essentially mysterious incident. The strangeness is compounded for a modern audience by the setting of the play. We are somewhere called Prussia, with the semi-legendary historical incident that inspired the play – the Prince’s cavalry charge at the 17th-century battle of Fehrbellin – transposed into a recognisable early 19th-century world of bureaucracy, organised warfare and journalism. But this is not the Prussia of history, for all the concrete details of its steely military orthodoxy. It is an interior landscape of the imagination, one very different from that of the English 19th century.

Kleist’s characters are confined, trapped, caught; but their imaginations and their narratives are opened up by the same vistas of exaltation and devastation that are to be found in the music of Beethoven, the visionary architecture of Schinkel, the paintings of Caspar David Friedrich. They live on a stage where the stoniest of certainties can be suddenly evacuated by doubt, or hope, or catastrophe; where the sternest of hierarchies can unexpectedly warp, dissolve and then cruelly reassert themselves. Even time can be dangerously swift one moment, rapturously suspended the next. Darkness is suddenly challenged by light; brightness suddenly overwhelmed by the night.

No wonder that Kleist’s stories and plays are so haunted by sudden disaster and inexplicable reversals of fortune. Contemporaries still devoted to a more optimistic reading of the ideals of the Enlightenment found the violent emotions, the radical ambiguities and black ironies of his work hard to stomach. On publication The Prince of Hom burg was widely deemed unperformable. In addition, its portrayal of a high-ranking Prussian officer who collapses centre-stage in grovelling terror at the prospect of his own imminent death carried swift condemnation from the state censor.”

(Source: Neil Bartlett in the Guardian)

“Set during the time of Brandenburg’s war with the Swedes, the play starts mesmerisingly. In a moonlit garden, the eponymous prince has vivid dreams of military glory and royal betrothal. But, on waking, he becomes a distracted figure who fails to attend to the battle-plans of the ruling Elector.

As a result, in ordering the cavalry to charge too early, the prince suffers a bad case of premature exhortation. Although the Swedes are routed, the prince is court-martialled for disobeying orders and sentenced to death. What follows is an intricate cat-and-mouse game in which the Elector, bombarded with pleas for mercy by his generals and his niece, offers to quash the sentence if the prince himself can prove it was unjust.

…

But Kleist’s play is infinitely more subtle and morally ambiguous than that. In part, it is about the age-old conflict between freedom and order. But it is also a startlingly prophetic play about the equivocal nature of reality. In his dreams, the prince seems on solid ground. Only when he wakes is he plunged into a world of utter confusion. In this sense, it is only a short step, as George Steiner once pointed out, from Kleist to Pirandello.”

(Source: The Guardian)

The poet Nikos Karouzos – Ο Ποιητης Νικος Καρουζος

«άντε μωρέ παλιόκοσμε / που θα κάτσω / να προγραμματίσω»

Ο Ρόντρικ Μπίτον, στην Εισαγωγή στη Νεότερη Ελληνική Λογοτεχνία, σε μια προσπάθεια να κατατάξει τους ποιητές της «μεταπολεμικής γενιάς» σκοντάφτει στον Νίκο Καρούζο: «Από όλους τους ποιητές αυτής της γενιάς, εκείνος που πιθανώς παρουσιάζει τη μεγαλύτερη δυσκολία ως προς την ένταξή του σε κάποια ομάδα είναι ο Νίκος Καρούζος».

Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=46&ct=47&artid=92753&dt=04/04/1999#ixzz16x0WKasT

Μη καταταξιμος λοιπον ο Καρουζος.

Τον ειπαν ορθοδοξο

Τον ειπαν κομμουνιστη

Τον ειπαν υπαρξιστη

Τελικα μια ταμπελα δεν μπορει να αποδωσει το εργο και την παρουσια του.

Ἡ χρησιμότητα τῆς ἀπειλῆς

Ἔχουν ἀρχίσει νὰ μὲ κυκλώνουν ἐπικίνδυνα οἱ ὧρες.
Ἀκούω τὰ φυλλώματα σήμερα
γίνηκαν ἀνήσυχα χορικά.
Πρέπει νὰ ζήσω τὶς ἀντίστροφες δυνάμεις.
Ὢ καρδιά μου – τρομαχτικότερη σελήνη!

Ποτέ στ’ αλήθεια δεν το ‘μαθα
τι είναι τα ποιήματα …….
Πολλοί τα βαλσαμώνουν ως μηνύματα.
Εγώ τα λέω ενθύμια φρίκης.

“…ήμουνα στους καιρούς της νεότητας αρραβωνιασμένος με την αγωνία. Γιατί βλέπω κάθε εικοσιτετράωρο και πιο καθαρά πως η θρησκευτικότητα είναι ο γάμος με την αγωνία. Και δεν μπορούσε να ήτανε άλλη απ’ το Χριστιανισμό η θρησκεία μου στην Ελλάδα. Και δεν μπορώ να βεβαιώσω τίποτα μέσα μου δίχως την Ορθοδοξία των Ελλήνων…”

Ο Καρουζος εινασι απο την αρχη του βιου υποψιασμενος για το τι τον περιμενει.

Αλλο ομως το βιωμα και αλλο η υποψια.

Καθως το ενα κυμα ερχεται μετα το αλλο, ο ποιητης ορθωνεται σαν κυματοθραυστης που το λεει η καρδουλα του.

Ειναι ασυμβιβαστος, αλλα βαθεια ανθρωπινος.

“Αγωνιώντας κάθε στιγμή να υπάρχει, ο Καρούζος καταργεί τις ψεύτικες αντιπαλότητες για να ορθώσει τις γνήσιες. Στραγγίζει την ποίηση για να την κάνει να πει το ουσιώδες, το τι είναι ο χρόνος και ποια είναι η χρήση του χρόνου. Συνάμα, εμπλέκεται στην περιπέτεια της νύχτας ― γιατί τέτοια πράματα (κακά τα ψέματα) δεν τα λες, δεν μπορείς να τα πεις, αν δεν μπεις στης “άτρωτης νύχτας την νεκροπρέπεια”, αν δεν περιπολήσεις στα χάσματα της ακόρεστης ανασφάλειας, αν δεν γυρίσεις την πλάτη στο “γουδί το γουδοχέρι” του ημερήσιου βολέματος. Ο Καρούζος αρνήθηκε, εσκεμμένα, κάθε άλλοθι. Ανοίχτηκε στο μηδέν, για να το καταργήσει ― να προσπαθήσει, τουλάχιστον. Έζησε στην “πιάτσα”, έγραψε στο “υπόγειο υπερώον” του. Γι’ αυτό και αφέντης του ήταν μονάχα ο Χρόνος, μήτε καν η Γλώσσα. Γι’ αυτό μπόρεσε να πει τα δευτερόλεπτα “κέρματα”, “άμμο”, “κορσέδες της άχρονης διάρκειας”, “φύλλα”, “μικρόβια στα τέρματα των αριθμών”, “κάλυκες”, “σκόνη”, “βέλη σε φαρέτρα”, όπως μας θυμίζει ένα από τα πιο ευαίσθητα κείμενα που αποκρυπτογράφησαν την ποίησή του.”

(Αποσπασμα απο κειμενο του Γιωργου – Ικαρου Μπαμπασακη)

…………

μεταξύ μας Θεέ μου

μεταξύ μας όλα!

ψυχομοναξιά

…………..

“Αγωνία θα πει θυσία των πραγμάτων, ανάγκη γυμνώσεως ως την ανιδιοκτησία των ουρανών, υλική και σωματική και ψυχική. Απ’ την ώρα που γεννήθηκα είμαι χρεωμένος στην αγωνία…”

στο ανύπαρχτο κατατείνω

αδιάφορος και αναντίρρητος

“…στον άγιο αριθμό των ανέργων είμαι πάντοτε μέσα…”

φεύγω απ’ το στόμα μου φεύγω απ’ το μυαλό μου

δεν έχει όρια η κωμωδία της γλώσσας

φεύγω απ’ τα χέρια μου φεύγω απ’ τη στύση.



«Θέλω να πω, δεν είναι κάποιο πνευματικό εποικοδόμημα η μεταφυσική, που μπορούμε να το εξηγήσουμε και να το περιορίσουμε, σύμφωνα με οποιοδήποτε ρεαλισμό, με οποιαδήποτε κοινωνιολογία, με όποια ψυχολογία κι ό,τι άλλο, και τελικά να δείξουμε πως τελειώνουν τα ψωμιά του, αλλά είναι ο βαθύτερος πραγματισμός της υπάρξεως, η βαθύτερη χρήση της ελευθερίας, το εσώτατο κίνητρο, που κατευθύνει στην κλίμακα των απελευθερώσεων έως το θάνατο και τη θέωση … Άρα, λοιπόν, η μεταφυσική αντίληψη δεν είναι παρανόηση της φυσικότητας, μα είναι η αποκορύφωση της φυσικότητας, η δύναμη που κάνει κατόρθωμα τη φυσικότητα και που χωρίς τη λειτουργία της η φυσικότητα σκλαβώνει τον άνθρωπο»

“…ο Νίκος Καρούζος αποτελεί, ιδίως προς το τέλος της ζωής του, την ιδανική ενσάρκωση της ποίησής του: είναι ο άνθρωπος που έχει συνειδητά απογυμνωθεί κάθε υλικότητα και κάθε πνευματικότητα, που έχει κατασιγάσει τις ανθρώπινες ανάγκες και τις ανθρώπινες επιθυμίες, που έχει περιορίσει στο ελάχιστο την επικράτεια του πραγματικού και έχει βυθιστεί με όλο του το είναι στο μηδέν…” (απο το εξοχο αρθρο για τοπν ποιητη στο ημερολογιο αναγνωσης).



Ο ΠΟΙΗΤΗΣ ΕΧΕΙ ΕΝΑ ΒΕΒΑΙΟ ΔΡΟΜΟ

Γεννιέται ο άνθρωπος κι ο ήλιος γίνετ’ αμέσως πάθος

ο ποιητής έχει ένα δρόμο σαν όνειρο μαύρο χαμογελαστό

έχει ένα βέβαιο δρόμο

τόπους-τόπους αγκάθια

τόπους-τόπους ωραία χαλιά

π’ ο άτυχος τα ματώνει.

Κι όταν ο ήλιος πέσει στις θνητές κορφές

αρχίζουν τ’ άστρα. Εκεί του δρόμου η τέλεψη

πάλι μια γέννα μάς προσμένει.

Εκέκραξα

Ήλιε πατρίδα μεγάλη
εσύ ο πλωτός Όνειρος και των πτηνών ευτυχία
των δεινών ο ασσύριος
και στην έρημη γη το μεθυσμένο χόρτο
δράστης της ωραιότητας ο ποιητής.

Τα πάθη μʼ έχουν εύρει στην καρδιά
μέρες και νύχτες είμαι ο σωματικός που λιώνει
σε λαμπερά ποτάμια σε μαύρες φωνές
αγγίζοντας την ηλιόλουστη Ελένη
και μʼ ενʼ αγγελικό σπαθί
τον άρτο της χαράς έχω μοιράσει.
Εδώ είναι σκοτάδι κι όνειρο βαθύ
πέρα της άλλης νύχτας τα μαλάματα.

Ασμα μικρό

Χάθηκε αυτός ο οδοιπόρος.

Είχε συνάξει λίγα φύλλα

ένα κλαδί γεμάτο φως

είχε πονέσει.

Και τώρα χάθηκε…

Αγγίζοντας αληθινά πουλιά στο έρεβος

αγγίζει νέους ουρανούς

η προσευχή του μάχη.

Εαρ μικρό έαρ βαθύ έαρ συντετριμμένο.

Ο ποιητης μεγαλωνει, γηρασκει, καποια στιγμη αρρωσταινει.

Μπαινει στον Ερυθρο Σταυρο και με τα χιλια ζορια βγαζει χαρτι αποριας, μια και ειναι παντελως ανασφαλιστος.

Η συμπαρασταση λιγων καλων φιλων τον σωζει.

Οχι για πολυ.

“Το ποιημα ειναι το οπλο του ανθρωπου οταν τον κυριευει ο τρομος της φυλακισης στον χρονο. ” εγραψε ο ποιητης.

“Ανθρωπος ωσει χορτος αι ημεραι αυτου. Ωσει ανθος του αγρου ουτως εξανθισει”

Ψαλμοι του Προφητου και Βασιλεως Δαυιδ

 

 

The Poet George Sarantaris – Ο Ποιητης Γιωργος Σαρανταρης

Τον Γιωργο Σαρανταρη τον γνωρισα ενα βραδυ οταν ο αντρας μιας καλης φιλης, ερασιτεχνης ποιητης, μου εφερε στο σπιτι ενα βιβλιο με τα ποιηματα του. Πιασαμε την κουβεντα για αλλα θεματα, και μολις προλαβε να μου πει “ειναι μεγαλος ποιητης, αλλα αγνωστος”. Ο χρονος περασε και το βιβλιο με τα ποιηματα του Σαρανταρη στολιζαν τη βιβλιοθηκη, ενω εγω οργωνα τα Βαλκανια. (Θυμαμαι οτι εκεινη την εποχη ειχα διασχισει τα συνορα Βουλγαριας – ΠΓΔΜ πεζος σε ενα ορεινο περασμα, και αμεσως μετα αντικρυσα ενα καρο που το εσερνε ενα τεραστιο βοδι. Ευτυχως το αυτοκινητο που ειχα παραγγειλει με περιμενε, κι ετσι δεν χρειαστηκε να ανεβω στο καρο.)

Καποια στιγμη το ανοιξα και αρχισα να διαβαζω. Και συνεχιζω να διαβαζω.   

“Η Ευρώπη είναι ένα μεγάλο κοιμητήριο. Η Ευρώπη δεν έχει Αγάπη και δεν πιστεύει στην Ανάσταση.”

Γιώργος Σαραντάρης στον Γιάννη Τσαρούχη

Ο ποιητης, στοχαστης και συγγραφεας Γωργος Σαρανταρης γεννηθηκε στην Κωνσταντινουπολη το 1908, γονος ευπορης οικογενειας εμπορων. Απο το 1910 εως το 1931 εζησε στην Μπολονια, στην Ιταλια. Το 1931 ερχεται στην Αθηνα οπου και εγκαθισταται.

Το 1934 γνωριζεται με τον Οδυσσεα Ελυτη. Η σχεση τους ειναι βαθεια και γνησια.

“Για τους Αθηναίους φερέλπιδες νέους των γραμμάτων η άφιξή του στην ελληνική πρωτεύουσα διχάζει τα πνεύματα: ο ποιητής-στοχαστής είναι και παραμένει τα χρόνια εκείνα ο αινιγματικός ξένος που πρέπει να τον προσεταιριστούν ή να τον απορρίψουν ως «παρείσαχτο», όπως τον σκιαγραφεί ο Οδυσσέας Ελύτης στα Ανοιχτά χαρτιά του («Το χρονικό μιας δεκαετίας»)” (Λιζυ Τσιριμωκου, ΤΑ ΝΕΑ)

 Το 1940 κατατασσεται στον ελληνικο στρατο και πηγαινει στο αλβανικο μετωπο, οπου και αρρωσταινει βαρεια απο  κοιλιακο τυφο. Την Ανοιξη του 1941 επιστρεφει και πεθαινει στην Αθηνα, σε ηλικια μολις 33 ετων.

 Ο Ελυτης συντετριμενος μετα τον θανατο του φιλου του, γραφει δριμυτατο κατηγορητηριο εναντιον των στρατιωτικων αρχων που κρατησαν στην Αθηνα τους θαμωνες των ζαχαροπλαστειων και εστειλαν στο μετωπο τον φιλασθενο Σαρανταρη, σε βεβαιο θανατο.

Τοῦ χρόνου ἀνάγλυφη εἰκόνα

Δὲν ὀνειρεύτηκα ποτὲ τὸ χρόνο
Καὶ τὴ συντροφιά του
Μήτε τὴν ἀπουσία τοῦ ὀσφράνθηκα ποτὲ
Σὲ κάποιο ἐλάχιστο ἡδονικό μου ὕπνο

Αποκαθηλωση - Κωνσταντινος Παρθενης

Μόλις πεθάνει

Μόλις πεθάνει

Ἡ ἀγάπη
Θέλει σιωπὴ μεγάλη
Γιὰ νά ῾βρει στὴν ἄκρη τοῦ πόνου
Τὴν περίφημη λίμνη
Τὴ λήθη.

Πάλι ο ουρανός ανοίγει εδώ την πύλη

Πάλι ο ουρανός ανοίγει εδώ την πύλη
Πάλι σηκώνει τη σηµαία
Εµείς µπαίνουµε χωρίς φόβο
Τα µάτια τα πουλιά µαζί µας µπαίνουν
Αστράφτει η πολιτεία αστράφτει ο νους µας
Η φαντασία τους κήπους πληµµυράει
Είναι παιδιά που στέκονται στις βρύσες
Κορυδαλλοί στους όρθρους ακουµπάνε
Στις λεµονιές άγγελοι χορτάτοι
Είναι αηδόνια που παντού ξυπνάνε
Φλογέρες παίζουν έντοµα βουίζουν
Είναι τραγούδια η στάχτη των νεκρών
Και οι νεκροί κάπου αναγεννιούνται πάλι
Ολούθε µας µαζεύει ο Θεός
Έχουµε χέρια καθαρά και πάµε.

Thermopylae - Cy Twombly

Ποιος ειν’ τρελλος απο ερωτα

(εγινε τραγουδι απο το Μανο Χατζηδακι, στον “Μεγαλο Ερωτικο”, αποδοθηκε για πρωτη φορα απο την Φλερυ Νταντωνακη).

Ποιος είν’ τρελός από έρωτα

ας κάνει λάκκους την αυγή
να πάμε εκεί
να πιούμε τη βροχή

Μια που εμείς σ’ όποια στέγη αράξουμε
σ’ όποιαν αυλή
ο άνεμος χαλνάει τον ουρανό τα δέντρα
κι η στείρα γη
μέσα σ’ εμάς βουλιάζει

Ποιος είν’ τρελός από έρωτα
ας κάνει λάκκους την αυγή
να πάμε εκεί
να πιούμε τη βροχή

“Δεν έχω γνωρίσει, θα ‘θελα να το διακηρύξω, μορφή
πνευματικού ανθρώπου αγνότερη από τη δική του.”
(Οδυσσέας  Ελύτης για τον Γιώργο Σαραντάρη )

Γιώργος Σαραντάρης  (ποιημα του Οδυσσεα Ελυτη)

Θ’ ανάψω δάφνες να φλομώσει ο ουρανός
μήπως και μυριστείς πατρίδα και γυρίσεις
μέσ’ απ’ τα δέντρα που σε γνώριζαν και που γι’ αυτό
τη στιγμή του θανάτου σου άξαφνα τινάξανε άνθος

Εμάς τους γύφτους άσε μας
τους «οικούντας εν τοις κοίλοις»
τι δε νογάμε από γιορτή

Και τα πουλιά δε βάνουμε προσάναμμα
μα στον ύπνο μας καθώς μας είχες μυήσει
δώθε από τη φθορά πλέκουμε τους κισσούς
μακριά σου πιο κι απ’ το Α του Κενταύρου

«Ως εν τινι φρουρά εσμέν»
μαργωμένοι μες στο χρόνο
κι από τραγούδι αμάθητοι

Μόνος εσύ ο αιρετικός της ύλης αλλ’
ομόθρησκος των αετών το ύστερο άλμα
τόλμησες. Κι οι ποιμένες σ’ είδανε της Πρεμετής
μες στης άλλης χαράς το φως να οδοιπορείς πιο νέος

Τι κι αν ο κόσμος μάταιος
έχεις μιλήσει ελληνικά
ως «εις τον έπειτα χρόνον»

κι από την ομιλία σου ακόμη
βγάνουν θυμίαμα οι θαλασσινοί κρίνοι
και κάποιες θρυλικές κοπέλες κατά σε
μυστικά στρέφουνε τον καθρέφτη του ήλιου.

1955

Σπιτια στην πλαγια - Σπυρος Παπαλουκας

“Ο Σαραντάρης, αγέννητος ακόμη και κυοφορούμενος στην εποχή μας, μεταξύ ουρανού και γης, σπασμωδικός, με την ενέργεια ενός παιδιού και τη γνώση ενός μεσήλικα, μας διδάσκει ότι η ποίηση μπορεί να μην έχει μία πατρίδα, ο άνθρωπος μία ζωή, ο ποιητής ένα θνητό και πεπερασμένο έργο,η Μούσα μία κατοικία. Κι απ’ την άλλη, ο Λορεντζάτος, με την έγνοια του για το τι μπορεί να σηκώσουν ο τόπος και ο χρόνος ο ελληνικός, μας διδάσκει ότι τα σημαντικά έργα, ο Ηράκλειτος και τα κοντάκια του Ρωμανού του Μελωδού, ο Παπαδιαμάντης και ο Ομηρος, η Λειτουργία του Χρυσοστόμου και ο Σολωμός, ανήκουν κατ’ αρχάς στον τόπο τους και κατόπιν στην οικουμένη. Ωραία συζυγία, όμορφη αναμόχλευση.”

(Χαρης Μεταλλινος, στην Ελευθεροτυπια, παρουσιαζοντας το βιβλιο του Σαρανταρη

“Οι γνωριμίες και η φιλία”

Σημειώσεις για τις Αναμνήσεις που δε θα γράψω ποτέ

μετάφραση: Ζήσιμος Λορεντζάτος)

Nikos Kavadias: Embarking – Νικος Καββαδιας: Μπαρκαροντας

Αργα ή γρηγορα, ολοι μπαρκαρουμε μια μερα. Αλλοι για πολυ, αλλοι για λιγο, εως οτου ερθει η ωρα για το τελευταιο μπαρκο, που το κανουμε ολοι, ο καθενας μονος του.

Ο Νικος Καββαδιας ειναι απο τους μεγαλυτερους συγχρονους Ελληνες ποιητες και συγγραφεις. Σε αυτη την αναρτηση ξεκιναω απο μια μερα που μπαρκαρησε και περιδιαβαινω στη “Βαρδια”, το αριστουργημα του.

Nikos Kavadias, is one of the greatest modern the Greek Poets and Writers. This post starts from a day he sailed from Piraeus on the “Acquarius”, and wanders in his novel “The Watch”.

Ηταν Κυριακη, 17 Μαϊου 1974, οταν ο Καββαδιας, 64 ετων τοτε, γεννημενος το 1910, συναντησε φιλους του στο Τουρκολιμανο για μεσημεριανο φαγητο. Στις 4 το ιδιο απογευμα μπαρκαριζε στο κρουαζιεροπλοιο “Υδροχοος”, οπου ηταν Ασυρματιστης Α’. Ο φιλος του Ηλιας Παπαδημητρακοπουλος τον πηγε στην αποβαθρα για να μπαρκαρει.  Ο Καββαδιας ειχε ολα του τα ταξιδιωτικα ειδη σε μια μικρη βαλιτσα της “Αιρ Φρανς”.

Η φωτογραφια αυτη στην αποβαθρα πριν το μπαρκο λεει παρα πολλα. Ο Καββαδιας δεν ειχε πια αναγκη να ταξιδευει. Ειχε φιλους σχεδον παντου, και ποικιλους. (Ειρησθω εν παροδω, ο Καββαδιας ειχε μεγαλη αγαπη για τη ζωγραφικη, και πολλους ζωγραφους φιλους, αναμεσα σε αυτους ο Χατζηκυριακος Γκικας, ο Μωραλης, αλλα και ο μεγαλος Εγγλεζος ζωγραφος Λουσιαν Φροϋντ. που του ειχε χαρισει μια ζωγραφια της Μασσαλιας.) Μπορουσε λοιπον ο Καββαδιας να μεινει στην Αθηνα και να περνα μια ηρεμη και ευχαριστη ζωη. Αυτος ομως προτιμησε να μπαρκαρει και παλι.

It was Sunday, 17 May 1974. Kavadias at that time was 64 years old, being born in 1910.  He met with friends in the marina of Tourkolimano, Piraeus, and had lunch. At 4 pm he was sailing with the cruise ship Acquarius, where he was the radio operator. His friend Elias Papadimitrakopoulos  drove him to the port where the photograph above was taken. Kavadias was carrying only one slim “Air France” bag.

Hellenic Mediterranean Lines: Aquarius

Ο “Υδροχοος” ηταν το στερνο καραβι του Καββαδια. Ο ξαφνικος θανατος τον βρηκε στις 10 Φεβρουαριου 1975. Πεθανε μεσα στην Πολη, και οχι στο Πελαγο, και ειχε μια κηδεια σαν των πολλων ανθρωπωπν τις κηδειες.

Το μοναδικο μυθιστορημα του Καββαδια ειναι η “Βαρδια”, που εκδοθηκε το 1954. Για μενα ειναι απο τα κορυφαια εργα της λογοτεχνιας. Μιας λογοτεχνιας του περιθωριου, αφου ο ναυτικος ζει στο περιθωριο της κοινωνιας, εξω απο τα κυρια ρευματα και συμβασεις της. (Ο φιλος και συμμαθητης του Καββαδια στον Πειραια, ο Γιαννης Τσαρουχης, φιλοτεχνησε τεσσερις ζωγραφιες για την εκδοση του 1976, που ο συγγραφεας δεν ευτυχησε να δει.)

Yannis Tsarouchis: Diamandis

Η ζωγραφια αυτη του Τσαρουχη (δημοσιευμενη στην εκδοση της “Βαρδιας” που κατεχω, του 1989) δειχνει ενα επεισοδιο απο τη “Βαρδια”, οταν ο δοκιμος ο Διαμαντης ανησυχει για ενα σπυρι που εβγαλε εκει…. και ξεβρακωνεται για να το δουν και να συμπερανουν τι εχει.

Εχω επιλεξει καποια χαρακτηριστικα αποσπασματα απο τη “Βαρδια” για να διανθησω την αναρτηση αλλα και να διαλευκανω το “μυστηριο” του μπαρκου.

“βρηκα ξενοδοχειο στο….Που αλλου! Αναμεσα στα πορνεια, στα φτηνα καμπαρε, στα μαγειρια. Μια μικρη καμαρα σε σοφιτα. … Πηγαιναν να κοιμηθουν οι δουλευταδες της νυχτας. Φυλακες, γκαρσονια, πορνες, κοκοτες, γυναικες του καμπαρε. Αρπαζε το ματι σου καθως εβγαινες, προσωπα καρβουνιασμενα, ξεπαγιασμενα, κι αλλα που’ χε πεσει το φτιασιδι απο πανω τους, για να μεινει πανου σ’αλλα μαγουλα, ρυτιδωμενα και φαγωμενα απο τον αναεμο και την αλμυρα.”

“Η μανα του δεν εκλαψε. Σε κεινο το νησι οι γυναικες δεν κλαινε ποτε μπροστα στους αλλους. Οταν καις, ειναι σα να γδυνεσαι, και χειροτερο. Κλαινε τη νυχτα, οταν σωθει το λαδι του καντηλιου και τσιριζει η καντηληθρα. Οταν σε πιανει στο λαιμο η μυρωδια του καμενου λαδιου.”

Γιαννης Τσαρουχης: Τεσσερις ζωγραφιες για τη "Βαρδια"

“Βοη της σφυριχτρας, ομιχλη, ζεστη, κουραση, ανακατωνονται.

Γδυσου. Θα σου δωσω για φορεμα το πουσι…Θα πιω αλλο ενα, για χαρη της θαλασσας…Για χαρη της γοργονας που’χω στο μπρατσο μου. Που σαλταρει στη θαλασσα καθε νυχτα και με κερατωνει με τον Ποσειδωνα. Γυριζει το πρωι που κοιμαμαι, γιοματη φυκια και τσουκνιδες της θαλασσας. Οταν πιανουμε στερια για καιρο, μαραζωνει και χανει τα χρωματα της. ..Ενα σπιτακι στην εξοχη. Να κοιμασαι μια βραδια στα δυο χρονια. Διχως γυναικα στο παλι σου. Το πρωι να σαλπαρεις. ..Παλι το ντακα ντουκου της μηχανης, η μυρωδια της λαντζας, η βαποριλα, ο μαγειρας που κοβει τα νυχια του με το μαχαιρι της κουζινας. Βαρδια γιερνε, γιατακι με κοριους, επισκευες, μυρωδια της μοραβιας, πισσα βρασμενη, αποπατοι δεξαμενης, νερο θολο στο μπουγελο.”

“Δεν ειναι η θαλασσα που σκιαζομαστε. Την κουμανταρουμε και μας κουμανταρει. Κανεις δεν ξερει να την ταξιδευει σαν τους Γραικους. Μπουγαζιανοι, Μαρμαρινοι και Μαυροθαλασσιτες. Νησιωτες. Βασανισμενα μουτρα. Χαλασμενα χερια. Γρινιαρηδες και παραπονεμενοι. “

“Οι μεγαλοι δεν κλαινε. Ομως ειν’ ενας κομπος που ανεβαινει, ενας βροχος. Ειν’ εκεινο που κανει τους στεριανους να γραφουν βιβλια και τους ναυτες να σκαλιζουν και ν’ αρματωνουν μεσα σε μποτιλιες καϊκια η να ζωγραφιζουν το κορμι τους. “

“Η θαλασσα στις ακτες! Ολοι οι αποπατοι του κοσμου κατεβαινουν στη θαλασσα. Οι νεροχυτες, ολο το αγκομαχητο της νυχτας. Το ιδιο με τον αποπατο. Ο γιαλος ειναι γεματος σαρδελοκουτια, αποχτενιδια, καρεκλοποδαρα, τρυπια γοβακια. Γιοματος κοριτσια που κολυμπανε και χαιρονται το νερο. Χαρισμα σας…”

ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ

γιερνε: διαρκως

γιατακι: κλινη, καταλυμα

βαποριλα: η μυρωδια του βαποριου

λαντζα: δοχειο με υγρα για τον καθαρισμο των σκευων

μοραβια: αντιδιαβρωτικο και αντιρρυπαντικο χρωμα αντοχης για την βαφη των υφαλων των πλοιων

Η αναγνωση της “Βαρδιας” αποκαλυπτει το γιατι ο Καββαδιας δεν εμεινε εκεινο το απογευμα τηε Κυριακης με τους φιλους του στο Τουρκολιμανο, να πιει τον καφε του με την ησυχια του, να παει να κοιμηθει λιγο το μεσημερι, μετα να βγει το βραδυ στην ταβερνα.

Ο Καββαδιας δεν ηταν μονο ενας μεγαλος ποιητης και συγγραφεας, ηταν ΚΑΙ ναυτικος. Το να ειναι ναυτικος ηταν αναποσπαστο μερος του ΥΠΑΡΧΕΙΝ. Δεν γινοτανε να το αποχωριστει.  Η πραγματικη ζωη του ηταν η ζωη του ναυτικου. Στη “Βαρδια” ο συγγραφεας ειναι ενας απο τους πρωταγωνιστες.  Και ειναι πρωταγωνιστης σε ενα κοσμο εντελως διαφορετικο απο τον κοσμο της διανοησης η τον κοσμο τον μεσοαστικο.

Η καθημερινοτητα του ναυτικου ειναι η αναμετρηση με τη θαλασσα. Αυτη η αναμετρηση καθοριζει την καθε πραξη του. Αργα η γρηγορα ολα επιστρεφουν και καταληγουν στο αλωνι της αναμετρησης με την μεγαλη Ερωμενη.

Ο Καββαδιας συγγραφεας ειναι και ο Καββαδιας ναυτικος, αυτα που γραφει τα γραφει εκ των εσω, και οχι εκ των ασφαλων εξω. Ειναι μεσα στην αρενα παλευοντας με την θαλασσα, και οχι στην ασφαλη στερια.

Η γοητεια που ασκει ακομη και σημερα το εργο του Καββαδια ειναι εν πολλοις η γοητεια ενος κοσμου του περιθωριου, που ο μεσοαστος δεν θα γνωρισει ποτε, ουτε και τον καταλαβαινει πολυ, αλλα ειναι ενας κοσμος σχεδον ονειρικος, απομακρος και ξενος.

(Δεν εχω παρε δωσε με ναυτικους, παρα μονο απο τα αεροπορικα ταξιδια. Οταν ζουσα στην Αγγλια, γυρνουσα απο Αθηνα μετα τις γιορτες κατι μερες περιεργες, οπως Πρωτοχρονια, η αμεσως μετα τα Χριστουγεννα, παντα με την πρωινη πτηση της Μπριτις Εργουειζ, που ηταν μισοαδεια. Οι αλλοι επιβατες ηταν κατα κανονα ναυτικοι που πηγαινανε για μπαρκο. Το πρωινο σερβιροτανε οκτω η ωρα το πρωι ωρα Ελλαδος, και ολοι πινανε ουισκυ και καπνιζανε σαν αρπαηδες (εκεινη την εποχη επιτρεποτανε το καπνισμα στα αεροπλανα). Λιγομιλητοι, κοιταζανε καπου εκει εξω, καθως πινανε και καπνιζανε. )

Κλεινω με τους τελευταιους στιχους του ποιητη:

“Μα ο ήλιος αβασίλεψε κι ο αητός απεκοιμήθη
και το βοριά το δροσερό τον πήραν τα καράβια.
Κι έτσι του δόθηκε καιρός του Χάρου και σε πήρε.”

Γιαννης Τσαρουχης: Τεσσερις ζωγραφιες για τη "Βαρδια"

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

Αναφερόμενος στην καθημερινή ζωή του Καββαδία, ο καθηγητής της νεοελληνικής φιλολογίας στη Σορβόνη Γκυ (Μισέλ) Σωνιέ, γράφει: «Στην καθημερινή ζωή ο Καββαδίας μπορεί να ήταν πονηρός παραμυθάς και ν’ απόφευγε, μαζί μου τουλάχιστον, και, όσο ξέρω, με αρκετούς φίλους, κάθε είδος εξομολόγησης και μερικές φορές ακόμα και σοβαρής προσωπικής κουβέντας, καταφεύγοντας εν ανάγκη στις πιο επιπόλαιες γραφικές κοινές αναμνήσεις μόλις η κουβέντα έκανε να γλιστρήσει προς επικίνδυνες περιοχές […] Στο έργο του συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Από την αρχή ως το τέλος τα γραπτά του, ποιήματα και πεζά, διέπονται, στο κλίμα τους και στη μυθολογία τους, από μια παντοδύναμη ενοχή. Και στη Βάρδια- κατ’ εμέ η κορυφή του όλου έργου- κορυφώνεται και η ενοχή: ένας κόσμος ολόκληρος σήπεται και καταρρέει. Ταυτόχρονα η εξομολόγηση, ας είναι φανταστική, είναι άλλο ζήτημα, παίζει βασικό ρόλο. Στη «Βάρδια» όλες οι ιστορίες που διηγείται ο αφηγητής ακόμα και η ιστορία που διαδραματίζεται γύρω του κατά το ταξίδι του «Πυθέα» έχουν παρόμοια κατάληξη».

«Εμένα εκείνο που με συναρπάζει είναι το ήθος του. Η ανθρώπινη σχέση σε αυτό το βιβλίο έχει μια μοναδική συνέπεια (…). Εκείνο που ανατρέπει την καθεστηκυία ηθική – και δίνει στην Βάρδια μια άλλη διάσταση σχεδόν πολιτική – είναι το γεγονός πως όλοι αυτοί οι ντεσπεράντος (πόρνες, ρουφιάνοι, λαθρέμποροι, παιδεραστές, τυχοδιώκτες κλπ) δείχνουν όχι μόνο μια καταπληκτική αλληλεγγύη μα και μια συνέπεια κυριολεκτικά απροσδόκητη (…). Θεωρώ τη Βάρδια μέγιστο μάθημα ήθους. Μακάρι να μπορούσε να διδαχθεί στα σχολεία». – Ηλίας Παπαδημητρόπουλος

Η πηγη των ανωτερω παραπομπων και της απρομαυρης φωτογραφιας του μπαρκου ειναι το αφιερωμα “7 Ημερες” της εφημερίδας «Καθημερινή», 1999.